Γράφει η Στέλλα Κυβέλου*Στη γεωπολιτική της ενέργειας υπάρχουν στιγμές όπου ένα μικρό σημείο στον χάρτη – όπως ένα μικρό νησί – , αποκτά ασύμμετρη σημασία για την παγκόσμια οικονομία. Ένα τέτοιο σημείο είναι το νησί Kharg στον Περσικό Κόλπο. Αν και μπορεί να φαίνεται ως ένα ασήμαντο νησί μικρής έκτασης, στην πραγματικότητα, αποτελεί τον βασικό τερματικό κόμβο μέσω του οποίου διοχετεύεται το μεγαλύτερο μέρος των εξαγωγών πετρελαίου του Ιράν προς τις διεθνείς αγορές. Με βάση τα παραπάνω, η λειτουργία του νησιού είναι κρισιμότατη. Στο νησί Kharg συγκλίνουν αγωγοί από τα μεγάλα ιρανικά κοιτάσματα, εκεί βρίσκονται οι κύριες εγκαταστάσεις αποθήκευσης και φόρτωσης δεξαμενοπλοίων και από εκεί εκκινεί η πλειονότητα των εξαγωγών αργού πετρελαίου της χώρας. Το Kharg λειτουργεί, δηλαδή, ως η κεντρική «βαλβίδα» του ενεργειακού συστήματος του Ιράν. Το μικρό κοραλλιογενές νησί, περίπου 21 μίλια (33 χιλιόμετρα) από τις ακτές του Ιράν, αποτελεί τον κύριο τερματικό σταθμό μέσω του οποίου διέρχεται σχεδόν το σύνολο των εξαγωγών πετρελαίου του Ιράν. Από την έναρξη του πολέμου, το Ιράν έχει εξαγάγει 13,7 εκατομμύρια βαρέλια, ενώ πρόσφατα παρατηρήθηκαν πολλά δεξαμενόπλοια να φορτώνουν στο νησί Kharg, σύμφωνα με γνωστό πρακτορείο ειδήσεων. Μεγάλο μέρος του πετρελαίου που αποστέλλεται από το Ιράν μέσω του νησιού Kharg κατευθύνεται προς την Κίνα – τον μεγαλύτερο εισαγωγέα αργού πετρελαίου παγκοσμίως.
Σε ένα περιβάλλον πολεμικής σύγκρουσης, η πρώτη στρατηγικής σημασίας επιχείρηση είναι συχνά η καταστροφή κρίσιμων υποδομών του αντιπάλου. Η λογική είναι απλή και συνήθης : η αποδυνάμωση μια οικονομίας, πλήττοντας τα διυλιστήρια, τα λιμάνια, τους αγωγούς και τους εξαγωγικούς τερματικούς σταθμούς της. Στην περίπτωση όμως του Kharg, αυτή η λογική μπορεί να αποδειχθεί στρατηγικά περιορισμένη.
Η επαπειλούμενη, από πλευράς ΗΠΑ, ολοκληρωτική καταστροφή ενός τέτοιου κόμβου μπορεί να παράγει μεν ένα άμεσο αποτέλεσμα, αλλά ταυτόχρονα εξαντλεί τη στρατηγική δυνατότητα ελέγχου. Η υποδομή θα παύσει να λειτουργεί, η καταστροφή θα έχει ολοκληρωθεί αλλά το αποτέλεσμα θα είναι στατικό. Αντιθέτως, ο έλεγχος μιας ενεργειακής υποδομής δημιουργεί έναν πολύ πιο ισχυρό μέσο πίεσης. Όποιος μπορεί να επηρεάσει τη λειτουργία ενός τέτοιου κόμβου δεν καταστρέφει απλώς μια εγκατάσταση, αντιθέτως αποκτά τη δυνατότητα να ρυθμίζει τις ροές ενέργειας.
Η διάκριση αυτή είναι κρίσιμη για τη γεωπολιτική της ενέργειας. Οι ροές πετρελαίου δεν είναι απλώς οικονομικό ζήτημα. Συνδέονται άμεσα με τη σταθερότητα των αγορών, τη ναυτιλία, τις ασφάλειες φορτίων και τελικά με την παγκόσμια οικονομική ισορροπία. Το Kharg βρίσκεται μέσα σε ένα ευρύτερο θαλάσσιο σύστημα το οποίο οδηγεί στο Στενό του Ορμούζ, από το οποίο διέρχεται περίπου το ένα πέμπτο του παγκοσμίου εμπορίου πετρελαίου. Είναι εύλογο ότι μία αιφνίδια διακοπή αυτών των ροών δεν θα είχε επιπτώσεις μόνο για το Ιράν αλλά για ολόκληρη τη διεθνή αγορά ενέργειας.
Η εμπειρία των τελευταίων δεκαετιών αποδεικνύει ότι οι αγορές αντιδρούν έντονα ακόμη και στην πιθανότητα διαταραχής τέτοιων κόμβων. Αυξάνονται τα ασφάλιστρα των δεξαμενοπλοίων, μεταβάλλονται δραματικά οι τιμές του πετρελαίου και τίθενται σε αβεβαιότητα οι ενεργειακές προμήθειες, με απρόβλεπτες επιπτώσεις στην παγκόσμια οικονομία. Με άλλα λόγια, η καταστροφή μιας υποδομής μπορεί να πλήξει όχι μόνο τον ίδιο τον στόχο αλλά και το διεθνές σύστημα που τον περιβάλλει.
Από αυτή την άποψη, η γεωπολιτική της ενέργειας δεν αφορά μόνο την ισχύ αλλά και την ισορροπία. Ο έλεγχος ενός στρατηγικού κόμβου μπορεί να δημιουργήσει πίεση χωρίς όμως να προκαλεί μη ελεγχόμενη αστάθεια. Επιτρέπει επίσης την άσκηση οικονομικής και πολιτικής επιρροής, ενώ ταυτοχρόνως δεν διαταράσσει βίαια τη λειτουργία της αγοράς.
Το Kharg αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα ενός ευρύτερου φαινομένου στη σύγχρονη γεωπολιτική: της συγκέντρωσης κρίσιμων ενεργειακών λειτουργιών σε ελάχιστα σημεία. Αυτή η συγκέντρωση αυξάνει φυσικά την αποδοτικότητα των συστημάτων, αλλά ταυτόχρονα δημιουργεί υψηλή ευάλωτότητα στους κόμβους. Όσο πιο κεντρικός καθίσταται ένας ενεργειακός κόμβος, τόσο ευκολότερα μπορεί να μετατραπεί σε στρατηγικό σημείο πίεσης και ελέγχου.
Η συζήτηση γύρω από το Kharg, επομένως, δεν αφορά μόνο στο Ιράν. Θέτει ένα κρίσιμο ερώτημα όσον αφορά στο παγκόσμιο ενεργειακό σύστημα: Πως πρέπει να γίνεται ο σχεδιασμός της χωροθέτησης των κρίσιμων υποδομών, ώστε να προστατεύονται, να διασπείρονται ή να επανασχεδιάζονται με απώτερο σκοπό να μειώνεται η εξάρτηση από μεμονωμένα σημεία ; Στον σημερινό κόσμο όπου η ενεργειακή ασφάλεια και η χωρική ανθεκτικότητα αποτελούν βασικούς πυλώνες της οικονομικής σταθερότητας, η επιτυχημένη ή όχι απάντηση σε αυτό το ερώτημα θα καθορίσει σε μεγάλο βαθμό τις γεωστρατηγικές ισορροπίες των επόμενων δεκαετιών.
Εν κατακλείδι, το δίδαγμα είναι απλό αλλά εξόχως στρατηγικό: στη γεωπολιτική της ενέργειας, ο έλεγχος του «διακόπτη» μπορεί να αποδειχθεί πολύ ισχυρότερος από την καταστροφή του ίδιου του συστήματος.Η Στέλλα Κυβέλου είναι καθηγήτρια στρατηγικής χωροταξίας στο Πάντειο Παν/μιο, εμπειρογνώμων της ΕΕ για θέματα θαλάσσιας χωροταξίας στην λεκάνη της Ανατολικής Μεσογείου και σύμβουλος της ΕΟΚΕ για τις νησιωτικές πολιτικές στην Ευρώπη.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου