Η εκτροπή από τον κοινοβουλευτισμό
ΤΗΣ ΙΩΑΝΝΑΣ ΛΑΛΙΩΤΟΥ
Τις πρώτες πρωινές ώρες της 15ης Αυγούστου 1909, δυνάμεις του πεζικού και του πυροβολικού του ελληνικού στρατού στρατοπέδευσαν στο Γουδί απειλώντας να καταλάβουν την Αθήνα στην περίπτωση που η τότε κυβέρνηση του Δ. Ράλλη δεν έκανε δεκτά τα αιτήματά τους. Οι αξιωματικοί που συμμετείχαν στο Κίνημα υπέβαλαν υπόμνημα που εξηγούσε τις διεκδικήσεις τους: Πρόταση μεταρρύθμισης του στρατού, επαναφορά των αξιωματικών και των υπαξιωματικών που είχαν αποταχθεί πρόσφατα, αμνηστία για τους κινηματίες και απομάκρυνση από το στράτευμα εκείνων που δεν είχαν συμμετάσχει στο Κίνημα. Η διάλυση της Βουλής δεν περιλαμβανόταν στις διεκδικήσεις του στρατού. Ποιοι ήταν, όμως, οι κινηματίες; Και πώς βρέθηκαν στο Γουδί τα ξημερώματα του Δεκαπενταύγουστου του 1909; Η αφετηρία των διεργασιών που οδήγησαν στο Κίνημα ανιχνεύονται τουλάχιστον στις αρχές της δεκαετίας του 1900 και συνδέονται με τη σταδιακή αποστασιοποίηση μεγάλων τμημάτων της μικροαστικής τάξης από τις αρχές του κοινοβουλευτισμού και από το κομματικό σύστημα. Αυτή την αποστασιοποίηση μαρτυρούν και οι μαχητικές και βίαιες διαδηλώσεις στην Αθήνα των αρχών του 20ού αιώνα, στις οποίες συμμετείχαν αθηναϊκές συντεχνίες, φοιτητές και μικροαστοί.
Αυτές οι εκδηλώσεις λάμβαναν χώρα στο πλαίσιο εξελίξεων που αφορούσαν και την εξωτερική πολιτική και τη διεθνή θέση της χώρας. Μια σειρά γεγονότων, όπως η επίτευξη της διεύρυνσης της κρητικής αυτονομίας μετά την εξέγερση των εκεί ενόπλων δυνάμεων, είχαν σταδιακά εμπεδώσει την ιδέα ότι οι εθνικοί στόχοι μπορούσαν ίσως να επιτευχθούν αποτελεσματικότερα με παρόμοιες εξωκοινοβουλευτικές μεθόδους. Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1900 ο στρατός είχε ενισχυθεί τόσο αριθμητικά όσο και ως προς τον εξοπλισμό των σωμάτων.
Σκοπός μιας σειράς νόμων που ψηφίστηκαν κυρίως από το 1906 και μετά ήταν να καταστεί ο στρατός μια σταθερή δύναμη, ικανή να διεξάγει πολέμους με άμεσο στόχο τη δυναμική διεκδίκηση εδαφών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, αλλά επίσης ικανή να αποτελεί έναν μόνιμο πόλο δύναμης στην εσωτερική πολιτική ζωή της χώρας. Η κυβέρνηση του Γεωργίου Θεοτόκη (1906-1909) εργάστηκε συστηματικά με στόχο την αναμόρφωση, την ενδυνάμωση και τον εξοπλισμό των ενόπλων δυνάμεων, συντελώντας έτσι στην ανάδειξη του στρατού σε συγκροτημένο κοινωνικό εταίρο στη μετέπειτα πολιτική ζωή της χώρας.
Στο πλαίσιο όμως και των οικονομικών περιορισμών που είχε επιβάλει η Διεθνής Οικονομική Επιτροπή, το στρατιωτικό πρόγραμμα επιβάρυνε οριακά τη δημοσιονομική κατάσταση της χώρας, οδηγώντας προς το τέλος του 1908 σε εξάντληση των περιθωρίων ανάπτυξης του εθνικού προγράμματος. Η κλιμάκωση του κρητικού ζητήματος με τη διεκδίκηση των Κρητικών για ένωση με την Ελλάδα το καλοκαίρι του 1908 ασκούσε μια διαρκή πίεση για λήψη πρωτοβουλιών από την ελληνική πλευρά, φέρνοντας παράλληλα στην επιφάνεια τις πολιτικές και οικονομικές αδυναμίες του συστήματος. Ηδη από το φθινόπωρο του 1908 ξεκίνησαν οι πρώτες επαφές μεταξύ υπολοχαγών των ενόπλων δυνάμεων οι οποίοι συζητούσαν τη δυνατότητα συγκρότησης μιας μη κομματικής κυβέρνησης που με την υποστήριξη του στρατού θα είχε τη δυνατότητα να υπερασπίσει αποτελεσματικότερα τα εθνικά συμφέροντα.
Η άνοιξη του 1909 σημαδεύτηκε από κοινωνικές αναταραχές και διαδηλώσεις στην Αθήνα που κατέγραψαν την αυξανόμενη δυσαρέσκεια ευρέων κοινωνικών στρωμάτων με τη διαφαινόμενη αναποτελεσματικότητα των πολιτικών θεσμών. Στο πλαίσιο αυτής της πολιτικής κατάστασης αυξανόταν σταθερά και η συνωμοτική δράση στο εσωτερικό των ενόπλων δυνάμεων. Πρωταγωνιστικό ρόλο έπαιζαν ομάδες υπαξιωματικών οι οποίοι ήταν ιδιαίτερα δυσαρεστημένοι, καθώς με βάση ένα νέο νομοσχέδιο που υπέβαλε η κυβέρνηση τον Απρίλιο του 1909 αποκλείονταν από τη βαθμίδα του αξιωματικού. Οι υπαξιωματικοί, που προέρχονταν κατά κύριο λόγο από μικροαστικά και λαϊκά στρώματα, διαμαρτυρήθηκαν έντονα έξω από τη Βουλή, προκαλώντας την έντονη και κατασταλτική αντίδραση της κυβέρνησης Θεοτόκη.
Το έδαφος ήταν πια ιδιαιτέρως γόνιμο για την ανάπτυξη συνωμοτικών δράσεων στις οποίες συμμετείχαν μαζικά ομάδες δυσαρεστημένων στρατιωτικών διαφόρων βαθμίδων. Σημείο καμπής σε αυτή τη διαδικασία κινητοποίησης ήταν η συγχώνευση δύο ομάδων, των λοχαγών και των υπολοχαγών, και η συγκρότηση της οργάνωσης Στρατιωτικός Σύνδεσμος. Η κλιμάκωση του κρητικού ζητήματος στις αρχές του καλοκαιριού του 1909 με την άρνηση των Οθωμανών να επιτρέψουν την ένωση με την Ελλάδα και με την απόφαση των ευρωπαϊκών δυνάμεων να περιφρουρήσουν την οθωμανική σημαία στη Σούδα οδήγησε στην παραίτηση της κυβέρνησης Θεοτόκη κάτω και από την πίεση της λαϊκής δυσαρέσκειας και στη συγκρότηση κυβέρνησης από τον Δ. Ράλλη.
Στις αρχές Αυγούστου αυξάνονταν οι συνεννοήσεις μεταξύ του Στρατιωτικού Συνδέσμου, των εμπορικών συντεχνιών της Αθήνας και φοιτητών του Καποδιστριακού Πανεπιστημίου με σκοπό την ανάληψη πρωτοβουλιών από τον στρατό. Η αδυναμία της κυβέρνησης Ράλλη να διαχειρισθεί την κρίση του κρητικού ζητήματος, οι οικονομικές δυσχέρειες που απέκλειαν την προώθηση του στρατιωτικού προγράμματος και η γενικότερη αδυναμία πολιτικών πρωτοβουλιών συνετέλεσαν τελικά στην εκδήλωση της στάσης του στρατού τα ξημερώματα της 15ης Αυγούστου. Το Κίνημα του στρατού οδήγησε σε παραίτηση την κυβέρνηση του Δ. Ράλλη και στην ανάληψη της διακυβέρνησης από τον Κ. Μαυρομιχάλη, ο οποίος αποδέχτηκε το υπόμνημα των στρατιωτικών.
Η κοινωνική αναταραχή συνεχίστηκε και εκφράστηκε μεγαλειωδώς με το συλλαλητήριο της 14ης Σεπτεμβρίου του 1909, το οποίο διοργανώθηκε από τον Σύνδεσμο Συντεχνιών της Αθήνας σε συνεργασία με τον Στρατιωτικό Σύνδεσμο. Η μαζικότητα των εκδηλώσεων της κοινωνικής δυσαρέσκειας υποδήλωνε ότι το Κίνημα του 1909 αλλά και τα γεγονότα που το ακολούθησαν εξέφραζαν ευρύτερα, αν και συχνά αντιφατικά, ιδεολογικά προτάγματα, πολιτικές προσδοκίες και οράματα μιας κοινωνίας σε κατάσταση έντονης αναδιαμόρφωσης.
Το νέο καθεστώς που προέκυψε από το Κίνημα του 1909 αποδείχθηκε βέβαια θνησιγενές και η διευθέτηση της πολιτικής αναταραχής επιτεύχθηκε τελικά μέσω της παρέμβασης του Ελευθέριου Βενιζέλου ήδη από τον Οκτώβριο του ίδιου χρόνου. Ο Στρατιωτικός Σύνδεσμος αυτοδιαλύθηκε τον Μάρτιο του 1910 και αμέσως μετά ο βασιλιάς ανήγγειλε τη σύγκληση της Αναθεωρητικής Βουλής. Ανεξάρτητα, όμως, από τις διαφορετικές ερμηνείες για τα αίτια, τα αποτελέσματα και τον χαρακτήρα του Κινήματος, είναι σαφές ότι τα γεγονότα του Δεκαπενταύγουστου του 1909 αποτέλεσαν έκφραση των τεκτονικών μετακινήσεων, αλλαγών και συγκρούσεων που λάμβαναν χώρα στην κοινωνική και πολιτική διαστρωμάτωση της Ελλάδας των αρχών του 20ού αιώνα.
Η κυρία Ιωάννα Λαλιώτου είναι επίκουρη καθηγήτρια Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας.
Το αίτημα της αστικής εκπαίδευσης
ΤΗΣ ΧΡΙΣΤΙΝΑΣ ΚΟΥΛΟΥΡΗΑκριβώς πριν από εκατό χρόνια, το 1909, το στρατιωτικό κίνημα στο Γουδί εκδηλωνόταν ως λαϊκή αντίδραση απέναντι στο «τέλμα» που υπήρχε στην Ελλάδα. Οι αξιωματικοί πρωτεργάτες του Κινήματος ζητούσαν, μεταξύ άλλων, «όπως η Εκπαίδευσις του Λαού καταστή λυσιτελής διά τον πρακτικόν βίον και τας στρατιωτικάς ανάγκας της χώρας». Παρ΄ όλο που το αίτημα αυτό του Στρατιωτικού Συνδέσμου πάσχει από γενικόλογη διατύπωση και απλώς αθροίζει την εκπαίδευση με άλλους τομείς στην προοπτική της «ανόρθωσης» της χώρας, αποτυπώνει ωστόσο το κλίμα δυσφορίας και αντιπαράθεσης που υπήρχε γύρω από τα εκπαιδευτικά ζητήματα στις αρχές του προηγούμενου αιώνα.
Τη χρονιά εκείνη άλλαξαν τρεις υπουργοί Παιδείας. Οφειλόταν αυτό και στο στρατιωτικό κίνημα βεβαίως, αλλά δεν ήταν μόνο συγκυριακό. Η ελληνική εκπαίδευση είχε συνηθίσει τη συχνή εναλλαγή υπουργών, οι οποίοι χάραζαν την εκπαιδευτική πολιτική με βραχυπρόθεσμα μέτρα, που ακυρώνονταν από τους διαδόχους τους. Στα τέλη του 19ου αιώνα σημειώθηκε υπερπαραγωγή εκπαιδευτικών νομοσχεδίων, εκ των οποίων ελάχιστα ψηφίστηκαν. Τα σημαντικότερα ήταν εκείνα του υπουργού Παιδείας Αθ. Ευταξία, το 1899, τα οποία αποτέλεσαν την πιο συνεκτική ως τότε πρόταση αστικής μεταρρύθμισης της εκπαίδευσης.
Η μεταρρύθμιση αυτή βασίστηκε στην άποψη ότι για κάθε κοινωνική τάξη πρέπει να αντιστοιχεί και μια συγκεκριμένη εκπαιδευτική βαθμίδα (κατώτερη, μέση και ανώτερη). Οι σχολικές γνώσεις προσδιορίζονταν με κοινωνικά κριτήρια και στόχευαν στη χρησιμότητα και στην αποτελεσματικότητα. Στην εισηγητική του έκθεση, ο υπουργός θεωρούσε την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση απαραίτητη για τη συνολική ανόρθωση της χώρας μετά την ταπεινωτική ήττα στον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897 και διατύπωνε κριτική για «το μονομερές εκπαιδευτικό σύστημα», το οποίο κατέληγε σε «υπέρμετρη» παραγωγή αφενός επιστημόνων «ως επί το πολύ ημιμαθών» και αφετέρου «υποψηφίων, συνωστιζομένων περί την κάλυψιν των δημοσίων θέσεων».
Τα νομοσχέδια δεν ψηφίστηκαν ωστόσο, εκτός από τον νόμο για τη γυμναστική.
Το αίτημα για τον εκσυγχρονισμό του εκπαιδευτικού συστήματος παρέμεινε λοιπόν εκκρεμές στην πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα, για να ακολουθήσει μια δεκαετία μεταρρυθμιστικών μέτρων από τις κυβερνήσεις του Ελ. Βενιζέλου. Το 1909, χρονιάμεταίχμιο, τα ανοικτά ζητήματα ήταν πολλά. Η γυναικεία εκπαίδευση, ο εκσυγχρονισμός της σχολικής γνώσης, η μόρφωση των εκπαιδευτικών και το γλωσσικό ζήτημα ήταν οι βασικοί τομείς που απαιτούσαν νομοθετικές ρυθμίσεις και προκαλούσαν κοινωνικές αντιπαραθέσεις.
Η γυναικεία εκπαίδευση, που είχε εγκαταλειφθεί από το κράτος σχεδόν αποκλειστικά στην ιδιωτική πρωτοβουλία, αντιμετωπιζόταν στις αρχές του 20ού αιώνα ως κοινωνικό ζήτημα και εντασσόταν στο πλαίσιο των ιδεών για τον αστικό εκσυγχρονισμό της χώρας. Η λειτουργία των Παρθεναγωγείων, η ανάπτυξη ενός φεμινιστικού κινήματος, η είσοδος των γυναικών στην αγορά εργασίας και η εξέλιξη των αντιλήψεων σχετικά με τον κοινωνικό ρόλο της γυναίκας αναδείκνυαν το δικαίωμα στην εκπαίδευση σε βασικό αίτημα των Ελληνίδων. Το 1908 τα νομοσχέδια που καταθέτει ο υπουργός Παιδείας Σπ. Στάης αποτελούν συγκροτημένη κρατική παρέμβαση στον χώρο της γυναικείας εκπαίδευσης.
Την ίδια χρονιά ιδρύεται το Ανώτερο Δημοτικό Παρθεναγωγείο στον Βόλο, του οποίου τη διεύθυνση αναλαμβάνει ο Αλέξανδρος Δελμούζος, από τους ηγέτες του εκπαιδευτικού δημοτικισμού. Με νέους διδακτικούς στόχους, καινοτόμο πρόγραμμα και ρηξικέλευθες μεθόδους διδασκαλίας και σχολικής ζωής, το σχολείο αυτό αποτέλεσε επαναστατική εκπαιδευτική πρόταση για τα δεδομένα της εποχής, ιδιαίτερα στον χώρο της γυναικείας εκπαίδευσης, και προκάλεσε οξύτατες αντιδράσεις, με αποτέλεσμα οι συντελεστές της προσπάθειας να δικαστούν για αθεΐα (και πάντως να αθωωθούν).
Στο Παρθεναγωγείο του Βόλου συνυπήρχαν οι μεταρρυθμιστικές ιδέες όχι μόνο για τη γυναικεία εκπαί δευση αλλά και, κυρίως, για το γλωσσικό ζήτημα. Αλλωστε ο Δελμούζος ως «μαλλιαρός» διώχθηκε. Η διαμάχη μεταξύ των οπαδών της καθαρεύουσας και των οπαδών της δημοτικής δεν αφορούσε, όπως είναι γνωστό, μόνο το ζήτημα της επίσημης γλώσσας του κράτους. Είχε κοινωνικές και πολιτικές διαστάσεις, που είχαν οδηγήσει στις αρχές του 20ού αιώνα σε συγκρούσεις, κάποτε αιματηρές, όπως τα Ευαγγελικά (1901) και τα Ορεστειακά (1903).
Εκείνη την εποχή ωστόσο οργανώνονται με πολιτικούς όρους οι δημοτικιστές και επιλέγουν να προτάξουν το ζήτημα της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης. Μέσα από ζυμώσεις και επαφές στη διάρκεια του 1909, θα δημιουργηθεί το 1910 ο Εκπαιδευτικός Ομιλος, κύριος φορέας του εκπαιδευτικού δημοτικισμού. Ο στόχος είναι φιλόδοξος. Μέσω της εκπαίδευσης, επιδιώκεται, όπως γράφει ο Μ. Τριανταφυλλίδης, «να διορθωθή το ρωμαίικο: τουλάχιστον όσο διορθώνεται».
Η ελπίδα της μεταρρύθμισης ταυτίστηκε με το πρόσωπο του Ελ. Βενιζέλου, ο οποίος επέλεξε να συνεργαστεί με την ηγετική ομάδα του Εκπαιδευτικού Ομίλου, Δ. Γληνό, Μ. Τριανταφυλλίδη και Αλ. Δελμούζο. Στη δεύτερη δεκαετία του 20ού αιώνα υπάρχουν δύο απόπειρες εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης: Το 1913 με τα νομοσχέδια του υπουργού Παιδείας Ιω. Τσιριμώκου και το 1917 με την εισαγωγή της δημοτικής γλώσσας στο δημοτικό σχολείο. Ωστόσο οι μεταρρυθμίσεις αυτές ακυρώθηκαν εν τέλει, ενώ το 1911, στο νέο Σύνταγμα, ψηφίστηκε το περίφημο άρθρο 107, με το οποίο καθιερωνόταν ως επίσημη γλώσσα η καθαρεύουσα.
Ο ίδιος ο Βενιζέλος δικαιολόγησε αργότερα τον «γλωσσικό συμβιβασμό» του 1911, λέγοντας ότι «υπήρχε φόβος να διακινδυνεύση ολόκληρον το ανορθωτικόν έργον της επαναστάσεως». Η εκπαιδευτική πολιτική του Βενιζέλου, την πρώτη κρίσιμη περίοδο, ισορρόπησε λοιπόν ανάμεσα στην τολμηρή μεταρρύθμιση και στον ρεαλιστικό συμβιβασμό. Η αποτυχία ωστόσο της μεταρρύθμισης του 1913 άφησε, σύμφωνα με την έκφραση του κύριου εμπνευστή της Δ. Γληνού, το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα «άταφο νεκρό».
Η κυρία Χριστίνα Κουλούρη είναι καθηγήτρια Νεότερης Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου.
Η ήττα του παλαιοκομματισμού
ΤΗΣ ΛΙΝΑΣ ΛΟΥΒΗΜολονότι τα όσα συνέβησαν μετά το 1910 δεν τα επιδίωξε ο Στρατιωτικός Σύνδεσμος, στη συλλογική συνείδηση το Κίνημα του Γουδί θεωρήθηκε ως κάθαρση από το «επονείδιστο» παρελθόν και απαρχή της «ανόρθωσης» και των μεγάλων εθνικών επιτευγμάτων.
Μετά την ήττα του 1897 οι εσωτερικές αντιπαραθέσεις επιτάθηκαν καθώς οι χειρισμοί του Μακεδονικού και του Κρητικού Ζητήματος κλόνισαν ακόμη περισσότερο την εμπιστοσύνη στην επάρκεια του κράτους να χειριστεί τα ζωτικά εθνικά συμφέροντα. Η διάψευση των προσδοκιών για τη δημιουργία ενός σύγχρονου κράτους εδραίωσε την πεποίθηση, σε μεγάλη μερίδα Ελλήνων, ότι το πολιτικό σύστημα αδυνατούσε να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις τους. Τα πολιτικά κόμματα από την πλευρά τους- ήδη σε κρίση από την τελευταία δεκαετία του 19ου αιώνα- μετά την πτώχευση του 1893 δεν μπορούσαν παρά να υποσχεθούν λιτότητα και μείωση δαπανών. Οι εύλογες αντιδράσεις, ωστόσο, εναντίον του «σάπιου» πολιτικού συστήματος, με αιχμή του δόρατος τον αλυτρωτισμό, ανέδειξαν ως κυρίαρχα στοιχεία του πολιτικού λόγου τον ανορθολογισμό, την κρατική και παρακρατική βία, τον αντικοινοβουλευτισμό και τη θρησκεία.
Το στρατιωτικό πραξικόπημα του 1909, λοιπόν, δεν μπορούσε παρά να ενταχθεί σε αυτήν ακριβώς την παράδοση. Με σαφή αιτήματα για τους εξοπλισμούς και την αναδιοργάνωση του στρατού, καταγγέλλοντας την «αριστοκρατική κοινωνία των Αθηνών», και υπογραμμίζοντας ότι η θρησκεία πρέπει να «υψωθή εις τον εμπρέποντα ιερόν προορισμόν της», ο Στρατιωτικός Σύνδεσμος κινητοποίησε τα κατώτερα και τα μεσαία στρώματα της ελληνικής κοινωνίας. Η κινητικότητα αυτή προκάλεσε φόβους για ριζικότερες μεταβολές από αυτές που πραγματικά στόχευαν τα μέλη του Συνδέσμου. Οι υπαρκτές κοινωνικές διαιρέσεις ήρθαν στην επιφάνεια.
Η επιλογή του κρητικού πολιτικού Ελευθερίου Βενιζέλου για τη θέση του πρωθυπουργού της Ελλάδας αποσόβησε προσωρινά τον κίνδυνο. Στο πρόσωπό του επιτεύχθηκε η συναίνεση ετερογενών δυνάμεων της ελληνικής κοινωνίας και της πολιτικής. Η αποδοχή αυτή εξηγείται από την κεντρική θέση που κατείχε το Κρητικό Ζήτημα στην πολιτική ζωή της Ελλάδας. Η επιτυχής πολιτική σταδιοδρομία του στην Κρήτη, με κορυφαία στιγμή τη σύγκρουσή του με τον ύπατο αρμοστή πρίγκιπα Γεώργιο, ισχυροποίησε το πολιτικό του προφίλ, ενώ ταυτόχρονα του εξασφάλισε και τη σιωπηρή αποδοχή των ευρωπαϊκών Δυνάμεων.
Καθησυχάζοντας τους πολιτικούς ηγέτες και τον βασιλιά Γεώργιο ότι δεν θα θιγόταν η μορφή του πολιτεύματος, ο Βενιζέλος κατάφερε σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα να εξελιχθεί στον αδιαμφισβήτητο πρωταγωνιστή της ελληνικής πολιτικής σκηνής. Από την πρώτη κιόλας ομιλία του στην πλατεία Συντάγματος, ως «σημαιοφόρος νέων πολιτικών ιδεών» θα θέσει τις βάσεις του αστικού εκσυγχρονισμού της χώρας. Η συντριπτική νίκη του Κόμματος των Φιλελευθέρων στις εκλογές του Νοεμβρίου του 1910, επέτρεψε τη ριζική, σχεδόν, ανανέωση των μελών της Βουλής. Στις επόμενες εκλογές επιβεβαιώθηκε η περιθωριοποίηση των παλαιών κομμάτων.
Στο πρόγραμμα του Κόμματος των Φιλελευθέρων, σε σύγκριση μάλιστα με αντίστοιχα φιλελεύθερα κινήματα της Ευρώπης, εντυπωσιάζει, όπως αναφέρει ο Gunnar Ηering, «η κυριαρχία των πλευρών του τεχνικού εκσυγχρονισμού του πολιτικού συστήματος». Για τον νέο Ελληνα πρωθυπουργό ήταν σαφές ότι σε μια χώρα σαν την Ελλάδα το ζητούμενο δεν ήταν ούτε η αρχή της λαϊκής κυριαρχίας, ούτε η διάκριση των εξουσιών, ή ο περιορισμός της εξουσίας του ανώτατου άρχοντα- αυτά είχαν ήδη κατακτηθεί από τον 19ο αιώνα-, αλλά ο εκσυγχρονισμός των θεσμών, η ανόρθωση του κράτους και η αποτελεσματικότητα των κυβερνητικών ενεργειών. Το νέο Σύνταγμα του 1911 εντασσόταν σε αυτό ακριβώς το πλαίσιο.
Αδιάσπαστο στοιχείο του βενιζελικού εκσυγχρονισμού ήταν η εθνική ολοκλήρωση. Εκμεταλλευόμενος με τον καλύτερο τρόπο τη διεθνή συγκυρία κατά την περίοδο 1910-1920 κατόρθωσε να μετατρέψει τη νεφελώδη Μεγάλη Ιδέα σε ρεαλιστικό πρόγραμμα εξωτερικής πολιτικής. Η γεωγραφική διεύρυνση του κράτους ήταν άλλωστε απαραίτητη για την ένταξή του στο σύγχρονο αναπτυγμένο κόσμο. Η προσχώρηση στη συμμαχία των βαλκανικών κρατών εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας τον δικαίωσε: η Ελλάδα διπλασιάστηκε μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους. Ενώ, η επιμονή του για τη συμμετοχή της Ελλάδας στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στο πλευρό των νικητών είχε ακόμη πιο εντυπωσιακά αποτελέσματα. Στη Συνδιάσκεψη Ειρήνης εξαργύρωσε με τον καλύτερο τρόπο αυτή τη συμμετοχή κάνοντας σχεδόν πραγματικότητα και τα πιο παράτολμα όνειρα των Ελλήνων.
Μετά τις εκλογές του 1912, τον θρίαμβο των Βαλκανικών Πολέμων και το τεράστιο ανορθωτικό έργο της κυβέρνησης, οι Φιλελεύθεροι εδραιώθηκαν στην εξουσία, διατηρώντας την ισχύ τους έως το 1915. Θέσπισαν νομοθετικά μέτρα σύμφωνα με τις προεκλογικές τους εξαγγελίες, ενισχύοντας το αστικό κράτος και ρυθμίζοντας παράλληλα ευνοϊκότερες συνθήκες για τους εργαζομένους. Οι διαφωνίες δεν άργησαν. Η αντιπολίτευση, σχεδόν ανύπαρκτη στην αρχή, άρχισε σταδιακά να συγκεντρώνει τις διαρροές. Δεν εμφανιζόταν όμως ούτε ως αστική ούτε ως αντεργατική, αλλά ως «λαϊκή», επιδιώκοντας παράλληλα και αυτή να διαχωρίσει τη θέση της από τον παλαιοκομματισμό και να διεκδικήσει την πατρότητα των «νέων ιδεών» που επικράτησαν στο Γουδί.
Ωστόσο οι πολιτικές και κοινωνικές διαιρέσεις που είχαν διαφανεί αμέσως μετά το κίνημα του 1909 και είχαν καλυφθεί από τη χαρισματική προσωπικότητα του Βενιζέλου ήταν, φαίνεται, πολύ βαθύτερες. Η εξωτερική πολιτική και το μείζον ζήτημα της εισόδου της Ελλάδας στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ήταν ο καταλύτης για να έρθουν και πάλι στην επιφάνεια. Ο Εθνικός Διχασμός που επακολούθησε, δεν ήταν παρά η αποκάλυψη του πολύ βαθύτερου ρήγματος της ελληνικής κοινωνίας. Ο ανορθολογισμός, η βία, o αντιδυτικισμός, όπως και οι έννοιες «ελληνικότητα» και «εθνικοφροσύνη», κυρίαρχες κατά τον Διχασμό, θα στιγματίσουν την πολιτική ζωή του τόπου τον 20ό αιώνα. Ενδεχομένως και στις αρχές του 21ου.
Η κυρία Λίνα Λούβη είναι επίκουρη καθηγήτρια Νεότερης Ιστορίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.
Οικονομικές και κοινωνικές όψεις
ΤΟΥ Α.ΦΡΑΓΚΙΑΔΗΤο Κίνημα του 1909, από οικονομική και κοινωνική άποψη, έχει τις ρίζες του στην περίοδο που άρχισε με την πτώχευση του 1893. Τα υπέρογκα δάνεια, κυρίως για πολεμικές προετοιμασίες εν όψει εξελίξεων στο Ανατολικό Ζήτημα, και η αιφνίδια κατάρρευση των τιμών του κύριου ελληνικού εξαγωγικού προϊόντος, της κορινθιακής σταφίδας, είχαν τότε οδηγήσει σε αδυναμία πληρωμών. Στη συνέχεια η τεράστια αποζημίωση προς την Οθωμανική Αυτοκρατορία μετά την ήττα του 1897 υποχρέωσε την Ελλάδα να αποδεχθεί την επιβολή Διεθνούς Οικονομικού Ελέγχου.
Στην περίοδο 1898-1909 η οικονομία ανέκαμψε με ταχείς ρυθμούς. Η κρατική παρέμβαση στην αγορά της σταφίδας, την οποία επέβαλαν οι εξεγέρσεις των παραγωγών, σταθεροποίησε τις τιμές, προαναγγέλλοντας ταυτόχρονα την παρεμβατική οικονομική πολιτική του Μεσοπολέμου. Η μαζική μετανάστευση προς τις ΗΠΑ απορρόφησε το υπερβάλλον εργατικό δυναμικό και τροφοδότησε την ελληνική οικονομία με εμβάσματα. Η βιομηχανική παραγωγή αυξήθηκε, κυρίως λόγω της προστασίας που προσέφερε η υποτιμημένη δραχμή. Η ναυτιλία πέρασε από τα ιστία στις ατμομηχανές, με μεγάλη επιτυχία. Η πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα έχει δίκαια χαρακτηριστεί η «belle poque» του ελληνικού κεφαλαίου.
Στην ίδια περίοδο, όμως, οξύνθηκαν οι κοινωνικές και περιφερειακές ανισότητες. Οι νέες συνθήκες ευνοούσαν τα μεγάλα επιχειρηματικά σχήματα, ενώ τα μικρά κεφάλαια δεν μπορούσαν πλέον να αξιοποιηθούν αποδοτικά. Ο πληθυσμός των επαρχιακών πόλεων, έδρα των μικρών και μεσαίων εμπόρων, παρέμεινε σχεδόν στάσιμος, ενώ η Αθήνα, έδρα των τραπεζών και του μεγάλου χρηματιστικού κεφαλαίου, γνώρισε σημαντική πληθυσμική αύξηση. Αυξήθηκαν επίσης πολύ τα φορολογικά βάρη και κυρίως οι έμμεσοι φόροι, που επιβάρυναν περισσότερο τα λαϊκά στρώματα των πόλεων.
Η εξωτερική ισοτιμία της δραχμής, μετά το 1905, σταθεροποιήθηκε σε υψηλά επίπεδα, ευνοώντας τους εισαγωγείς και περιορίζοντας τις προοπτικές βιομηχανικής ανάπτυξης. Την ίδια εποχή στη Θεσσαλία βρισκόταν σε έξαρση το «αγροτικό ζήτημα», με το επίσημο κράτος να κλίνει σαφώς προς την πλευρά των μεγαλοϊδιοκτητών, που προσπαθούσαν να συρρικνώσουν τα παραδοσιακά δικαιώματα των κολίγων.
Η άνιση κατανομή του εισοδήματος, η προκλητική ευμάρεια των μεγαλοαστών, τα φορολογικά βάρη, η μαζική μετανάστευση, το «αγροτικό ζήτημα», είχαν ως αποτέλεσμα να εμπεδωθεί στην κοινή γνώμη ένα αίσθημα ευρείας κοινωνικής δυσπραγίας. Σε συνδυασμό με τις εθνικές ταπεινώσεις των προηγουμένων ετών, διαμόρφωναν μια ζοφερή εικόνα για τα δημόσια πράγματα, παρά τη σαφή βελτίωση των οικονομικών μεγεθών. Η εικόνα αυτή αποτέλεσε το σκηνικό για την κατ΄ εξοχήν μικροαστική «επανάσταση» του Γουδή, που ήλθε να ταράξει τη γαλήνη της ελληνικής «belle poque».
Οι κοινωνικές και οικονομικές διαστάσεις του 1909 συνδέονται στενά με την προετοιμασία της χώρας για την τελική φάση του Ανατολικού Ζητήματος. Το 1908 η επανάσταση των Νεότουρκων σηματοδότησε τη γένεση του τουρκικού εθνικισμού και το τέλος της πολυεθνικής Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Προκειμένου η Ελλάδα να αποκτήσει μέρος των οθωμανικών εδαφών, έπρεπε να επιλύσει το «αγροτικό ζήτημα», ώστε να εμπνεύσει τους μελλοντικούς στρατιώτες και να κερδίσει την εμπιστοσύνη των μελλοντικών υπηκόων, που στην πλειονότητά τους ήταν αγρότες. Επρεπε επίσης να περιορίσει την άδικη κατανομή των φορολογικών βαρών.
Πράγματι ο Βενιζέλος, βασικός πολιτικός εκφραστής των αλλαγών που υπαγόρευσε το 1909, απαγόρευσε τις εξώσεις κολίγων. Το νέο Σύνταγμα του 1911 έδωσε στο κράτος τη δυνατότητα να απαλλοτριώσει μεγάλα κτήματα για να τα μοιράσει στους ακτήμονες. Οπως δήλωνε λίγα χρόνια αργότερα ο μεγάλος πολιτικός: «… όσον αφορά το ζήτημα το αγροτικόν,θα προσθέσω μόνον ότι η λύσις αυτού δεν συνδέεται μόνον προς την ανάγκην να ανταποκριθώμεν προς τας απαιτήσεις της κοινωνικής δικαιοσύνης, [...] αλλ΄ αποσκοπεί και εις έναν υψηλότερον σκοπόν, διότι εν Μακεδονία όπου πλην των Ελληνικών πληθυσμών των εχόντων στερεάν Ελληνικήν συνείδησιν [...] δεν θα κατωρθούμεν να κατακτήσωμεν ψυχικώς τους πληθυσμούς αυτούς εάν δεν τοις δώσωμεν την γην την οποίαν καλλιεργούν και δεν τους κάμωμεν ιδιοκτήτας,πράγμα το οποίον από δεκαετηρίδων ήδη η Βουλγαρική προπαγάνδα εν Μακεδονία έχει θέσει εις το πρόγραμμά της, ένεκα του οποίου επί μακρόν χρόνον μας είχε υπερφαλαγγίσει…». Ε. Βενιζέλος, Τα Κείμενα, Αθήνα 1982, τομ. Γ΄, σελ. 102.
Η αγροτική μεταρρύθμιση ήταν μέρος ενός ευρύτερου σχεδίου ρυθμιστικής παρέμβασης του κράτους, που στόχευε να προωθήσει την οικονομική ανάπτυξη και να διασφαλίσει το αστικό καθεστώς, προλαμβάνοντας την όξυνση των κοινωνικών αντιθέσεων. Μεταξύ 1911 και 1914 ιδρύθηκε το υπουργείο Εθνικής Οικονομίας, ψηφίστηκαν νόμοι για τη δημιουργία συνεταιρισμών, για την προστασία της μισθωτής εργασίας, για τη βιομηχανία, για τη φορολογία εισοδήματος, για την καταπολέμηση της τοκογλυφίας. Επίσης ο Βενιζέλος προσπάθησε να ελέγξει την Εθνική Τράπεζα, που ήταν το μεγαλύτερο πιστωτικό ίδρυμα και ταυτόχρονα η μεγαλύτερη ιδιωτική επιχείρηση της χώρας.
Οι προοπτικές που άνοιγαν αυτές οι αλλαγές για ένα κράτος κοινωνικά περισσότερο δίκαιο συνέβαλαν αποφασιστικά στις νίκες των Βαλκανικών και του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, ενισχύοντας το ηθικό και τις προσδοκίες των πληθυσμών τόσο στην Παλαιά Ελλάδα όσο και στις Νέες Χώρες. Ομως η έμπρακτη εφαρμογή τους πολεμήθηκε σφοδρά από τη συντηρητική παράταξη και συνάντησε αντιδράσεις ακόμη και μεταξύ των βενιζελικών. Οι μεταρρυθμίσεις που ενέπνευσε το 1909 επιβλήθηκαν μόνο μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και την ανταλλαγή των πληθυσμών, όταν πλέον είχε ήδη γίνει σαφές ότι κάθε καθυστέρηση θα απειλούσε την ίδια την ύπαρξη του κράτους.
Ο κ. Αλέξης Φραγκιάδης είναι οικονομικός ιστορικός.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου