Αιχμάλωτοι στο Γκέρλιτς: Το Δ’ Σώμα Στρατού στη Γερμανία

 

Ιωάννα Ηλιάδη 

Πώς βρέθηκε το Δ’ Σώμα Στρατού αιχμάλωτο στο Γκέρλιτς; Η παράδοση στη Γερμανία, η ιδιότυπη αιχμαλωσία και η ζωή των Ελλήνων στρατιωτών
Η ιστορία του Δ’ Σώματος Στρατού κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο αποτελεί ένα από τα πιο ιδιαίτερα κεφάλαια της ελληνικής στρατιωτικής εμπειρίας. Σε αντίθεση με την εικόνα του στρατιώτη που μάχεται στα χαρακώματα, οι άνδρες του Δ’ Σώματος βρέθηκαν χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από το μέτωπο, σε μια μικρή πόλη της Γερμανίας, το Γκέρλιτς, όπου έζησαν σε καθεστώς ιδιότυπης αιχμαλωσίας. Η ιστορία τους συνδυάζει στρατιωτική, κοινωνική και πολιτισμική διάσταση, φωτίζοντας πτυχές του πολέμου που ξεπερνούν τη μάχη.
Το ιστορικό πλαίσιο

Τον Αύγουστο του 1916, η Βουλγαρία εισέβαλε στην Ανατολική Μακεδονία. Το Δ’ Σώμα Στρατού, με έδρα την Καβάλα, βρέθηκε αποκομμένο, καθώς η κυβέρνηση στην Αθήνα είχε επιβάλει ουδετερότητα. Χωρίς ενισχύσεις και υπό την απειλή βουλγαρικών δυνάμεων, οι Έλληνες αξιωματικοί αναγκάστηκαν να διαπραγματευτούν την παράδοση των περίπου 6.000–7.000 ανδρών του Σώματος στους Γερμανούς, οι οποίοι στη συνέχεια μερίμνησαν για τη μεταφορά τους στο Γκέρλιτς, κοντά στα σύνορα Γερμανίας–Πολωνίας.1

Η μεταφορά έγινε με τρένα, σε συνθήκες μακράς πορείας και αβεβαιότητας. Οι στρατιώτες δεν γνώριζαν πού κατευθύνονταν ούτε ποια θα ήταν η τύχη τους. Παρότι δεν κρατήθηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης με την κλασική έννοια, η παρουσία τους στη Γερμανία ήταν σαφώς υπό στρατιωτικό περιορισμό.2
Η ζωή στο Γκέρλιτς

Οι Έλληνες στρατιώτες εγκαταστάθηκαν σε στρατώνες και παραπήγματα. Οι Γερμανοί επέτρεψαν στους αξιωματικούς να διατηρήσουν τυπικά την ιεραρχία τους, με αποτέλεσμα το Σώμα να διατηρεί μια εσωτερική πειθαρχία και διοίκηση. Αυτή η ιδιαιτερότητα οδήγησε τους ιστορικούς να μιλούν για «τιμητική αιχμαλωσία», καθώς οι άνδρες δεν εργάζονταν καταναγκαστικά ούτε υφίσταντο κακομεταχείριση, όπως συνέβαινε σε άλλα στρατόπεδα.3

Η προνομιακή αυτή μεταχείριση εξηγείται εν μέρει από τις πολιτικές σχέσεις της εποχής. Ο βασιλιάς Κωνσταντίνος Α΄ διατηρούσε στενούς δεσμούς με τον Γερμανό Κάιζερ Γουλιέλμο Β΄, με αποτέλεσμα οι Γερμανοί να αντιμετωπίζουν τους Έλληνες στρατιώτες όχι ως κοινούς αιχμαλώτους πολέμου αλλά ως «φιλοξενούμενους» με ειδικό καθεστώς. Όπως επισημαίνει ο Γεράσιμος Αλεξάτος, η παρουσία του Δ’ Σώματος στο Γκέρλιτς συνιστά μια «μοναδική περίπτωση στρατιωτικής αιχμαλωσίας με πολιτικά προνόμια».4 Αιχμάλωτοι στο Γκέρλιτς: Το Δ’ Σώμα Στρατού στη Γερμανία

Η καθημερινότητα περιλάμβανε γυμνάσια, παρέλαση, αλλά και πολιτιστικές δραστηριότητες. Στο Γκέρλιτς λειτούργησαν ελληνικά σχολεία, χορωδία, ακόμα και θεατρικές παραστάσεις. Σώζονται μαρτυρίες ότι οι στρατιώτες τύπωναν ακόμη και εφημερίδα, με σκοπό να διατηρήσουν την επαφή με την πατρίδα και να διασκεδάσουν την πλήξη της αιχμαλωσίας.5
Σχέσεις με τον τοπικό πληθυσμό

Η παρουσία χιλιάδων Ελλήνων σε μια μικρή γερμανική πόλη δεν μπορούσε να περάσει απαρατήρητη. Οι σχέσεις με τους κατοίκους κυμάνθηκαν από φιλικές έως επιφυλακτικές. Κάποιοι στρατιώτες εργάστηκαν περιστασιακά σε αγροτικές εργασίες ή βοηθούσαν σε τοπικές δραστηριότητες. Παράλληλα, υπήρξαν αναφορές σε γάμους μεταξύ Ελλήνων στρατιωτών και Γερμανίδων, κάτι που μαρτυρά το βαθμό ενσωμάτωσης που επετράπη σε ορισμένες περιπτώσεις.6

Η διαφορετικότητα της εμπειρίας στο Γκέρλιτς αναδεικνύεται και από το γεγονός ότι οι Έλληνες δεν εκτελέστηκαν ούτε κακοποιήθηκαν. Αντιθέτως, σε πολλές περιπτώσεις οι τοπικές αρχές έδειξαν διάθεση συνεργασίας, ενώ η μικρή κοινωνία της πόλης έμαθε να ζει με τους «ξένους στρατιώτες» για περισσότερα από δύο χρόνια.7
Η ψυχολογική διάσταση

Παρά το σχετικά ήπιο καθεστώς, οι στρατιώτες υπέφεραν από την απομόνωση και την αβεβαιότητα. Ο αποχωρισμός από την πατρίδα και τις οικογένειές τους δημιούργησε έντονο ψυχολογικό βάρος. Οι επιστολές τους μαρτυρούν νοσταλγία, ανησυχία για την τύχη της Ελλάδας και αίσθημα αδικίας για την παράδοση χωρίς μάχη.8 Αιχμάλωτοι στο Γκέρλιτς: Το Δ’ Σώμα Στρατού στη Γερμανία

Η παραμονή στο Γκέρλιτς λειτούργησε σαν «παύση» από τον πόλεμο, αλλά και σαν δοκιμασία της στρατιωτικής και εθνικής ταυτότητας. Όπως γράφει ο Στράτος Δορδανάς, η εμπειρία των στρατιωτών στο Γκέρλιτς «ήταν λιγότερο αιχμαλωσία και περισσότερο εξορία», μια εξορία που τους κράτησε μακριά από τις πολεμικές εξελίξεις αλλά όχι από τις πολιτικές συγκρούσεις που συγκλόνιζαν την Ελλάδα.9
Η επιστροφή στην Ελλάδα

Μετά τη λήξη του πολέμου, το 1919, οι στρατιώτες του Δ’ Σώματος επέστρεψαν στην Ελλάδα. Ωστόσο, η υποδοχή τους ήταν ψυχρή και συχνά εχθρική. Πολλοί αντιμετωπίστηκαν ως «προδότες» που παραδόθηκαν αμαχητί, παρά το γεγονός ότι η απόφαση της παράδοσης είχε ληφθεί από ανώτατους αξιωματικούς υπό πίεση. Η πολιτική ατμόσφαιρα του Εθνικού Διχασμού, που συνέχιζε να διαιρεί την ελληνική κοινωνία, επηρέασε και την αποτίμηση της εμπειρίας του Γκέρλιτς.10

Η μνήμη του Δ’ Σώματος έμεινε για δεκαετίες στη σκιά, καθώς η επίσημη ιστοριογραφία προτιμούσε να αναδείξει τα πεδία δόξης της Σκρα και του Σαγγαρίου. Μόνο τα τελευταία χρόνια, μελετητές όπως ο Δορδανάς έχουν αναδείξει το Γκέρλιτς ως παράδειγμα του πώς οι στρατιωτικές εμπειρίες μπορούν να ξεφεύγουν από την καθιερωμένη αφήγηση της μάχης και να φωτίζουν την καθημερινότητα και τις πολιτισμικές ανταλλαγές σε συνθήκες πολέμου.11
Υποσημειώσεις Basil C. Gounaris, Michael Llewellyn-Smith και Ioannis Stefanidis (επιμ.), The Macedonian Front, 1915–1918 (Abingdon: Routledge, 2022), 150–154. ↩
Ό.π., 155. ↩
Στράτος Ν. Δορδανάς, «Το Δ’ Σώμα Στρατού στο Γκέρλιτς: Από την αιχμαλωσία στην εξορία», Historein 17, αρ. 1 (2017): 45–62. ↩
Γεράσιμος Αλεξάτος, ««Χαίρετε»: Ένα ελληνικό σώμα στρατού στο Γκαίρλιτς», στο Ευάγγελος Κ. Χρύσος και Wolfgang Schultheiß (επιμ.), Ορόσημα ελληνο-γερμανικών σχέσεων. Πρακτικά ελληνο-γερμανικού συνεδρίου, Αθήνα, 16 και 17 Απριλίου 2010 (Αθήνα: Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων, 2010), 233–250. ↩
Δορδανάς, «Το Δ’ Σώμα Στρατού στο Γκέρλιτς», 50–52. ↩
Ό.π., 53. ↩
Ό.π., 55. ↩
Marios Kyriakidis, Letters from the Front: The Greek Army in Modern History Through Soldiers’ Writings (1821–1949) (Athens: National Hellenic Research Foundation, 2020), 102–105. ↩
Δορδανάς, «Το Δ’ Σώμα Στρατού στο Γκέρλιτς», 58. ↩
Gounaris, Llewellyn-Smith και Stefanidis (επιμ.), The Macedonian Front, 160. ↩
Δορδανάς, «Το Δ’ Σώμα Στρατού στο Γκέρλιτς», 60–61. ↩