Στον Έβρο της δεκαετίας του 1980 και του 1990 οι στρατιώτες δεν είχαν απέναντί τους έναν αφηρημένο αντίπαλο. Είχαν τον Τούρκο που στεκόταν στην απέναντι όχθη, την περίπολο που περνούσε σιωπηλή, το τζιπ που κινούνταν μέσα στη νύχτα.
Στις κρίσεις του 1987 και του 1996 αυτή η παρουσία έγινε κομμάτι της καθημερινής εμπειρίας. Η διπλωματική εργασία της Ιωάννας Ηλιάδη στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο κατέγραψε μαρτυρίες στρατευσίμων που δείχνουν πώς συγκροτήθηκε η εικόνα του «άλλου» ως βίωμα και αφήγηση.
Για μια συνολικότερη εικόνα του πώς βίωσαν οι στρατιώτες τις κρίσεις, δείτε και το σχετικό άρθρο Ελληνοτουρκικές κρίσεις: Πώς τις βίωσαν οι στρατιώτες στον Έβρο
Ο πειθαρχημένος σκοπός
Το κράνος που δεν βγαίνει
Ο Δημήτρης Χ. θυμάται το 1987 έναν Τούρκο σκοπό ως υπόδειγμα πειθαρχίας αλλά και θύμα βίας:
«Δεν έβγαζε ούτε το κράνος στη σκοπιά… τον έβλεπε ο αξιωματικός και τον κοπανούσε».
Η εικόνα αυτή σκιαγραφεί έναν στρατό όπου η πειθαρχία επιβάλλεται αυστηρά. Στις προφορικές αφηγήσεις, όπως εξηγεί ο Portelli, δεν διασώζονται μόνο γεγονότα αλλά και τα νοήματα που τους προσδίδουν οι αφηγητές.[1]
Η συνέχεια στα Ίμια
Δέκα χρόνια αργότερα, αντίστοιχο μοτίβο καταγράφει ο Δημήτρης Τ. για το 1996:
«Ένας Τούρκος αξιωματικός φώναζε στον σκοπό τους… του παίρνει το κράνος και του το κοπανάει στη μούρη».
Το κράνος επανέρχεται ως σύμβολο αυστηρής πειθαρχίας και τιμωρίας. Η μνήμη διατηρεί τις εικόνες που συμπυκνώνουν έντονα συναισθήματα.[2]
Η υπεροχή του αριθμού και οι κινήσεις στο πεδίο
«Εμείς τρεις, εκείνοι οχτώ»
Ο ίδιος Δημήτρης Χ. περιγράφει και την αίσθηση ανισορροπίας:
«Εμείς βγάζαμε περίπολο τρία άτομα, αυτοί μπορεί να βγάζανε οχτώ».
Δεν είναι στατιστική καταγραφή αλλά τρόπος να ειπωθεί ότι ο απέναντι φαινόταν ισχυρότερος.
Σιωπηλές περιπολίες
Ο Δημήτρης Σ. (1987) θυμάται κινήσεις που έμεναν όσο γίνεται αθέατες:
«Οι Τούρκοι περνούσαν πεζοί, περιπολίες πεζές, τζιπ… και φρόντιζαν να μη γίνονται ορατοί».
Η αίσθηση μυστικότητας ενισχυόταν από την αγρύπνια του ποταμιού και τον διαρκή συναγερμό. Η συλλογική μνήμη, σημειώνει ο Halbwachs, συγκρατεί όσα επιβεβαιώνουν το κοινό βίωμα της ομάδας.[2]
Ο φόβος μέσα από τις φήμες
Η Coca Cola που έγινε μύθος
Ο Κυριάκος Ζ. μεταφέρει μια ιστορία που κυκλοφορούσε το 1987 στους θαλάμους:
«Οι Τούρκοι θα σας βάλουν μπουκάλι Coca Cola στον κ…ο και θα το χτυπήσουν για να εκραγεί».
Σήμερα προκαλεί γέλιο. Τότε λειτούργησε ως κώδικας φόβου. Τέτοιες αφηγήσεις, όπως δείχνει η βιβλιογραφία της προφορικής ιστορίας στην Ελλάδα, εκφράζουν συλλογικές ανησυχίες και στερεότυπα της στιγμής.[3][5][6]
Ο άλλος ως καθρέφτης
Σύγκριση που δίνει ταυτότητα
Οι περιγραφές για περισσότερους άνδρες στην απέναντι περίπολο ή για αλύγιστη πειθαρχία δεν σκιαγραφούν μόνο τον άλλον. Καθρεφτίζουν και τον αφηγητή. «Εμείς» εμφανιζόμασταν πιο λίγοι, πιο χαλαροί, ίσως πιο ανθρώπινοι. Στις αφηγήσεις της καθημερινότητας, τονίζει ο Thompson, περνούν έντονα τα ζητήματα δικαιοσύνης και αξιοπρέπειας.[4]
Ηθική διαφοροποίηση
Η βία που αποδίδεται στους Τούρκους αξιωματικούς ορίζει μια γραμμή. Ο Έλληνας στρατιώτης τοποθετεί τον εαυτό του στην άλλη πλευρά. Όχι χωρίς καψόνια, αλλά χωρίς ανάλογη σκληρότητα. Με αυτό τον τρόπο η εικόνα του άλλου γίνεται εργαλείο αυτοπροσδιορισμού.
Πολιτικό και επικοινωνιακό πλαίσιο
Οι κρίσεις και η καθημερινότητα των στρατιωτών
Το πολιτικό και στρατιωτικό πλαίσιο των κρίσεων της περιόδου δημιούργησε μια μόνιμη ένταση που επηρέασε τις υπηρεσίες, τις περιπόλους και την ψυχολογία. Η ιστοριογραφία για την εποχή αναδεικνύει πώς τέτοιες συνθήκες διαμορφώνουν τα όρια ανάμεσα στο «κανονικό» και στο «έκτακτο».[7]
Ο ρόλος των ΜΜΕ
Στα Ίμια το 1996, οι στρατιώτες είχαν απέναντί τους τον Τούρκο σκοπό αλλά και τον Τούρκο της τηλεόρασης. Η επικοινωνιακή διάσταση διασταυρώθηκε με την εμπειρία του πεδίου και ενίσχυσε συγκεκριμένες εικόνες και στερεότυπα.[9]
Συμπέρασμα
Ο Τούρκος στρατιώτης στις μαρτυρίες του Έβρου είναι πειθαρχημένος και σκληρός, πολυάριθμος και αόρατος, αλλά και φαντασιακός μέσα από τις φήμες. Είναι ταυτόχρονα φόβος και καθρέφτης.
Στον «πόλεμο χωρίς πόλεμο» η εικόνα του άλλου δεν ήταν περιθωριακή λεπτομέρεια. Ήταν κεντρικό μέρος της εμπειρίας της θητείας και παραμένει στη μνήμη ως σχήμα που δίνει νόημα σε εκείνα τα χρόνια.
Διαβάστε επίσης: Στρατιωτική Θητεία: Το βύσμα ως μηχανισμός ανισότητας
Ελληνοτουρκικές κρίσεις: Πώς τις βίωσαν οι στρατιώτες στον Έβρο
Για περισσότερα στρατιωτικά και ιστορικά θέματα δείτε την ενότητα «Σαν σήμερα» και «Στρατιωτική ιστορία»
Σημείωση
Το άρθρο βασίζεται στη διπλωματική εργασία της Ιωάννας Ηλιάδη στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο με τίτλο «Μνήμες Στρατιωτών στον Έβρο από τις ελληνοτουρκικές κρίσεις (1987, 1996): Προφορική Ιστορία και Μουσειακή Προοπτική».
Η έρευνα συνεχίζεται τώρα, με τη συμμετοχή υπαξιωματικών. Εάν θέλετε να λάβετε μέρος στείτλε μας μήνυμα στο av@armyvoice.gr για να σας φέρουμε σε επαφή με την ερευνήτρια.
Υποσημειώσεις (Chicago) Alessandro Portelli, The Death of Luigi Trastulli and Other Stories: Form and Meaning in Oral History (Albany, NY: SUNY Press, 1991). ↩
Maurice Halbwachs, Collective Memory, ed. & trans. Lewis A. Coser (Chicago: University of Chicago Press, 1992). ↩↩
Ρίκη Βαν Μπούσχοτεν, Βασίλης Δαλκαβούκης, Ελένη Καλλιμοπούλου (επιμ.), Προφορική ιστορία και αντιαρχεία: Φωνές, εικόνες και τόποι (Βόλος: Ένωση Προφορικής Ιστορίας, 2021). ↩
Paul Thompson, Φωνές από το παρελθόν: Προφορική Ιστορία, μτφ. Ρ. Βαν Μπούσχοτεν – Ν. Ποταμιάνος (Αθήνα: Πλέθρον, 2002). ↩
Jan Vansina, Oral Tradition as History (Madison: University of Wisconsin Press, 1985). ↩
Aleida Assmann, Forms of Forgetting (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2016). ↩
Nikos Christofis, “Securitizing the Aegean: De-Europeanizing Greek–Turkish Relations,” Southeast European and Black Sea Studies 22, no. 1 (2022): 1–19. ↩
Nikos Christofis and Anthony Deriziotis (eds.), A Century of Greek–Turkish Relations: A Handbook (London: Transnational Press London, 2024).
Γιώργος Πλειός και Χρήστος Φραγκονικολόπουλος, Τα «εθνικά θέματα» στη δίνη των ΜΜΕ (Αθήνα: Ι. Σιδέρης, 2011). ↩
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου