μέλους του Ελληνικού Ινστιτούτου Στρατηγικών Μελετών (ΕΛ.Ι.Σ.ΜΕ.)
Η πρόσφατη συμφωνία ύψους 7 δισεκατομμυρίων δολαρίων μεταξύ Ιαπωνίας και Αυστραλίας για την προμήθεια φρεγατών κλάσης Mogami συνιστά μια εξέλιξη με πολλαπλές αναγνώσεις, η οποία υπερβαίνει κατά πολύ το στενό πλαίσιο μιας διμερούς αμυντικής συνεργασίας και εγείρει ευρύτερα ερωτήματα που άπτονται της διεθνούς ασφάλειας, της ισορροπίας ισχύος στην περιοχή Ινδο-Ειρηνικού, αλλά και της ίδιας της φύσης του μεταπολεμικού ιαπωνικού κράτους.
Σε πρώτο επίπεδο, η εν λόγω συμφωνία εντάσσεται σε μια ευρύτερη τάση σταδιακής επανατοποθέτησης της Ιαπωνίας ως ενεργού παράγοντα ασφάλειας, πέραν των αυστηρών περιορισμών που επέβαλε το μεταπολεμικό της Σύνταγμα και ιδίως το Άρθρο 9, το οποίο απαγορεύει τη χρήση βίας ως μέσο επίλυσης διεθνών διαφορών. Αν και η ερμηνεία του Άρθρου 9 έχει ήδη υποστεί σημαντικές προσαρμογές τις τελευταίες δεκαετίες, ιδίως μετά το 2014 με τη χαλάρωση των περιορισμών στις εξαγωγές οπλικών συστημάτων, η συγκεκριμένη συμφωνία φαίνεται να σηματοδοτεί ένα ποιοτικό άλμα: από την παθητική αποδοχή ενός περιορισμένου αμυντικού ρόλου, σε μια πιο ενεργητική συμμετοχή στη διαμόρφωση των περιφερειακών ισορροπιών.
Αυτό το άλμα δεν είναι μόνο νομικό ή θεσμικό, αλλά πρωτίστως στρατηγικό. Η εξαγωγή προηγμένων πολεμικών πλοίων, σχεδιασμένων για επιχειρήσεις υψηλής έντασης, υποδηλώνει ότι η Ιαπωνία δεν περιορίζεται πλέον στην έννοια της exclusively defensive defense, αλλά προσεγγίζει ένα μοντέλο όπου η αμυντική της βιομηχανία λειτουργεί ως εργαλείο γεωπολιτικής επιρροής. Στο πλαίσιο αυτό, η συμφωνία με την Αυστραλία δεν αποτελεί απλώς εμπορική πράξη, αλλά ενσωματώνει στοιχεία στρατηγικής σύμπραξης, καθώς η διαλειτουργικότητα των συστημάτων, η τεχνική υποστήριξη και η μακροχρόνια συντήρηση δημιουργούν δεσμούς που προσεγγίζουν το επίπεδο μιας ημι-συμμαχικής σχέσης.
Από την οπτική της ισορροπίας ισχύος, η εξέλιξη αυτή ενισχύει τη διαμόρφωση ενός πολυεπίπεδου πλέγματος συνεργασιών στον Ινδο-Ειρηνικό, το οποίο, αν και δεν συγκροτείται επισήμως ως συμμαχικό σύστημα τύπου Ψυχρού Πολέμου, εντούτοις παρουσιάζει χαρακτηριστικά συγκλίνουσας στρατηγικής στόχευσης μεταξύ κρατών που αντιλαμβάνονται την άνοδο της Κίνας ως πρόκληση για την περιφερειακή σταθερότητα. Η Ιαπωνία, σε αυτό το πλαίσιο, φαίνεται να επιδιώκει έναν ρόλο “πολλαπλασιαστή ισχύος”, λειτουργώντας συμπληρωματικά προς τις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά ταυτόχρονα διευρύνοντας το δικό της αποτύπωμα μέσω διμερών και πολυμερών συνεργασιών.
Ωστόσο, η δυναμική αυτή δεν είναι απαλλαγμένη από κινδύνους. Η ενίσχυση της στρατιωτικής συνεργασίας και η αύξηση των εξοπλισμών ενδέχεται να τροφοδοτήσουν ένα κλασικό δίλημμα ασφαλείας (security dilemma), όπου οι αμυντικές κινήσεις του ενός κράτους εκλαμβάνονται ως επιθετικές από τα άλλα, οδηγώντας σε αλυσιδωτές αντιδράσεις εξοπλισμού και στρατηγικής καχυποψίας. Ιδίως σε μια περιοχή με έντονες ιστορικές μνήμες, όπως η Ανατολική Ασία, η επανεμφάνιση της Ιαπωνίας ως εξαγωγέα στρατιωτικής ισχύος μπορεί να προκαλέσει ανησυχία σε κράτη που υπήρξαν θύματα της ιαπωνικής επεκτατικής πολιτικής κατά τον 20ό αιώνα.
Σε αυτό το σημείο, η διάσταση του διεθνούς δικαίου αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Αν και η εξαγωγή οπλικών συστημάτων δεν απαγορεύεται per se από το διεθνές δίκαιο, υπόκειται σε κανόνες που σχετίζονται με τη διαφάνεια, τη μη διάδοση και την αποφυγή ενίσχυσης συγκρούσεων. Επιπλέον, η εσωτερική συνταγματική τάξη της Ιαπωνίας λειτουργεί ως ιδιότυπος περιοριστικός μηχανισμός, ο οποίος όμως φαίνεται να αναδιαμορφώνεται σταδιακά μέσω πολιτικών και ερμηνευτικών παρεμβάσεων. Η ενδεχόμενη αναθεώρηση του Άρθρου 9, σε συνδυασμό με την αύξηση των αμυντικών δαπανών στο 2% του ΑΕΠ, θα μπορούσε να εδραιώσει θεσμικά αυτή τη μετατόπιση, μετατρέποντας μια de facto πρακτική σε de jure κανονικότητα.
Παράλληλα, η συμφωνία Ιαπωνίας–Αυστραλίας εντάσσεται σε μια ευρύτερη μετατόπιση από ένα μοντέλο ασφάλειας βασισμένο σε κανόνες και θεσμούς, προς ένα πιο ανταγωνιστικό, ισοζυγιστικό σύστημα, όπου οι συμμαχίες και οι στρατιωτικές δυνατότητες αποκτούν εκ νέου κεντρικό ρόλο. Η λογική της διαίρεση του διεθνούς συστήματος σε ανταγωνιστικά μπλοκ, ενδέχεται να υπονομεύσει τις προσπάθειες για πολυμερή συνεργασία και να περιορίσει τον χώρο για διπλωματικές λύσεις.
Ωστόσο, θα ήταν απλουστευτικό να ερμηνευθεί η ιαπωνική πολιτική αποκλειστικά ως αναβίωση του μιλιταρισμού. Αντιθέτως, μπορεί να ιδωθεί και ως προσαρμογή σε ένα μεταβαλλόμενο στρατηγικό περιβάλλον, όπου η αβεβαιότητα, η τεχνολογική εξέλιξη και η μετατόπιση της παγκόσμιας ισχύος επιβάλλουν νέες μορφές ασφάλειας. Η Ιαπωνία, ως μια οικονομικά ανεπτυγμένη αλλά γεωπολιτικά ευάλωτη χώρα, επιδιώκει να εξισορροπήσει την ανάγκη για ασφάλεια με τις ιστορικές και θεσμικές της δεσμεύσεις.
Το κρίσιμο ερώτημα, συνεπώς, είναι κατά πόσο η νέα της στρατηγική συμβάλλει στη σταθερότητα ή, αντιθέτως, επιτείνει τις εντάσεις. Η απάντηση δεν είναι μονοσήμαντη. Από τη μία πλευρά, η ενίσχυση των αμυντικών δυνατοτήτων και των συνεργασιών μπορεί να λειτουργήσει αποτρεπτικά έναντι αναθεωρητικών δυνάμεων. Από την άλλη, η υπερβολική έμφαση στη στρατιωτική διάσταση της ασφάλειας ενδέχεται να περιορίσει τις δυνατότητες οικοδόμησης εμπιστοσύνης και συνεργασίας.
Εν κατακλείδι, η συμφωνία για τις φρεγάτες Mogami αποτελεί ένα εμβληματικό παράδειγμα της μετάβασης που συντελείται στον Ινδο-Ειρηνικό: από μια περίοδο σχετικής σταθερότητας και οικονομικής διασύνδεσης, σε μια φάση αυξημένου στρατηγικού ανταγωνισμού. Η Ιαπωνία βρίσκεται στο επίκεντρο αυτής της μετάβασης, επιχειρώντας να επαναπροσδιορίσει τον ρόλο της χωρίς να απωλέσει την αξιοπιστία που έχει οικοδομήσει ως ειρηνική δύναμη. Το αν θα επιτύχει αυτή την ισορροπία ή αν θα συμβάλει, έστω και ακούσια, σε μια νέα κούρσα εξοπλισμών, θα εξαρτηθεί τόσο από τις δικές της επιλογές όσο και από την ευρύτερη δυναμική του διεθνούς συστήματος.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου