Κύπρος, Ιούλιος 1974. Ο Ιωαννίδης, ο Σαμψών και το ραντεβού στη βίλα του Λαμπράκη

HotDoc. History

Οι προεργασίες και η εκτέλεση του σχεδίου ανατροπής του Μακαρίου που κατέληξε στην τουρκική εισβολή στην Κύπρο στις 20 Ιουλίου 1974.

Οι Τούρκοι εισβάλλουν στην Κύπρο. Η ανατροπή του προέδρου Μακαρίου από τη χούντα της Αθήνας, η οποία έδωσε την ευκαιρία στην Άγκυρα, ήταν η απόληξη μιας καλά σχεδιασμένης συνωμοσίας από το δίκτυο της Κόκκινης Προβιάς προκειμένου να εξασφαλίζει ο αμερικανικός παράγοντας μια μοιρασμένη Κύπρο που δεν θα αποτελούσε αστάθμητο παράγοντα για το NATO.

Κώστας Βαξεβάνης

Οι αντιδράσεις σ’ αυτή την έρευνα (δημοσιεύτηκε πρώτη φορά στις 8 Σεπτεμβρίου 2014, στο Hot Doc, τεύχος 60) και αφορά την πιθανή σχέση του εκδότη Χρήστου Λαμπράκη με το πραξικόπημα στην Κύπρο ξεκίνησαν πριν ακόμη από τη δημοσίευση των στοιχείων. Τα στοιχεία που συγκεντρώσαμε και τα οποία κατατείνουν στο συμπέρασμα ότι ο Χρήστος Λαμπράκης συνωμότησε μαζί με τον δικτάτορα Δημήτρη Ιωαννίδη προκειμένου να ανατραπεί ο αρχιεπίσκοπος Μακάριος και τελικώς να εισβάλουν οι Τούρκοι στην Κύπρο τα στείλαμε στο Ίδρυμα Λαμπράκη προκειμένου να πάρουμε απαντήσεις. Με μια ολιγόλογη απάντηση-μη απάντηση το Ίδρυμα και ο άγνωστος συγγραφέας αποφεύγουν την Ιστορία και προτιμούν τους χαρακτηρισμούς.

Έχει σημασία να παραθέσουμε την απάντηση πριν από την ίδια την έρευνα –αν και είναι μια δημοσιογραφική πρωτοτυπία– ώστε να την έχει στο μυαλό του όποιος διαβάζει την έρευνα και τα στοιχεία. Η απάντηση λοιπόν είναι: «Θυμηδία και θλίψη προκαλεί η προσπάθεια εμπλοκής του ονόματος του Χρήστου Λαμπράκη στο πραξικόπημα της Κύπρου. Θυμηδία γιατί ο Λαμπράκης φέρεται να συνωμότησε ενάντια στις ιδέες και στα πιστεύω του και να συνεργάστηκε με ανθρώπους τους οποίους δεν συνάντησε ποτέ. Θλίψη γιατί αυτή η απάτη, που εξυπηρετεί πολιτικές σκοπιμότητες στην Κύπρο, γνωρίζει διάδοση και στην Ελλάδα. Είναι όμως ενδεικτική για το ποιόν και το ήθος αυτών που τη διακινούν».

Η προσπάθεια να αφαιρέσει προκαταβολικά ήθος ο συγγραφέας από την έρευνα και να προσθέσει σκοπιμότητα δεν απαντά στα ιστορικά δεδομένα. Πόσο μάλλον όταν την ώρα που έφτανε στα γραφεία μας η απάντηση του Ιδρύματος, ο (σ.σ. τότε) άρχων του Δημοσιογραφικού Οργανισμού Λαμπράκη, Σταύρος Ψυχάρης, κατέφθανε μετά της συζύγου του στη δεξίωση του ονείδους της Δημοκρατίας Κωνσταντίνου Γλίξμπουργκ μαζί με πολλούς αντιπροσώπους της εγχώριας και «σωτήριας» διαπλοκής.

Ο Χρ. Λαμπράκης υπήρξε ο άνθρωπος που παρασκηνιακά κυβέρνησε τη χώρα. Δεν χρειαζόταν να δώσει εντολές. Εξέφραζε επιθυμίες μέσα από τα έντυπά του τις οποίες αφουγκράζονταν οι κρατούντες. Το κεντρώο προφίλ του ήταν αποτέλεσμα της εικόνας που διαμόρφωνε με τα μέσα ενημέρωσης που είχε στη διάθεσή του. Έτσι επιμελώς, για παράδειγμα, έχει καταχωνιαστεί ο ρόλος που έπαιξε ο Χρήστος Λαμπράκης στην Αποστασία του 1965. Συνωμότησε για την πολιτική εξαφάνιση του Γεωργίου Παπανδρέου και την επιβολή λύσεων αποστασίας. Το έκανε την εποχή που ο αμερικανικός παράγοντας και το Παλάτι ήθελαν το ίδιο πράγμα. Οι συσκέψεις των συνωμοτών κατά του Γ. Παπανδρέου γίνονταν στο σπίτι του πρέσβη Σωσσίδη. Είναι το ίδιο άτομο το οποίο, σύμφωνα με τα έγγραφα που δημοσιεύουμε, συνωμότησε μαζί με τον Χρήστο Λαμπράκη, τον Ιωαννίδη και τον δικτάτορα λίγων ημερών της Κύπρου Νίκο Σαμψών, στο σπίτι του Λαμπράκη στον Πόρο, για να τελειώσουν με τον Μακάριο. Και πάλι συμπτωματικά το ίδιο θέλουν οι Αμερικανοί.

Κύπριοι παλιοί συνεργάτες του Δημήτρη Ιωαννίδη υποστηρίζουν ότι ο «αόρατος δικτάτορας», όπως και ο Νίκος Σαμψών, είχαν σχέσεις με τον Χρήστο Λαμπράκη. Σύμφωνα με το non paper, ο εκδότης σχεδίαζε την ανατροπή του Μακάριου.

Εκτός από τα έγγραφα υπάρχουν και μαρτυρίες που πιστοποιούν την παρουσία του Νίκου Σαμψών στον Πόρο το διάστημα που γίνονται οι συνωμοτικές συσκέψεις. Ο καθένας μπορεί να διατηρεί τις επιφυλάξεις του σε σχέση με την ευθύνη και τη συμμετοχή του Χρήστου Λαμπράκη σε ένα τέτοιο εγχείρημα. Ένα πράγμα όμως είναι πέρα από κάθε αμφισβήτηση. Τη Δημοκρατία του γύψου μετά τη μεταπολίτευση αντικατέστησε μια Δημοκρατία της διαπλοκής στην οποία υπήρξαν πρωταγωνιστές τα ίδια πρόσωπα που κατέστρεψαν την Ελλάδα.

Οι ευθύνες όλων αυτών των προσώπων και σε σχέση με το Κυπριακό δεν αποδόθηκαν ποτέ. Ο Φάκελος της Κύπρου, με πολύτιμα και αποκαλυπτικά ντοκουμέντα για το πώς φτάσαμε στο Κυπριακό, και την προδοσία παραμένει απόρρητος και σφραγισμένος στη Βουλή (σ.σ. τελικά δόθηκε στη δημοσιότητα τον Οκτώβριο του 2018). Το επίσημο ελληνικό κράτος αρνήθηκε να παραδώσει στοιχεία στην Επιτροπή της Κυπριακής Βουλής για τον Φάκελο της Κύπρου. «Γιατί;» είναι το ερώτημα.

Η απάντηση προκύπτει αβίαστα: Γιατί οι πρωταγωνιστές παραμένουν πρωταγωνιστές ή έχουν απενοχοποιηθεί μέσα από την προσεκτική μεταγραφή της Ιστορίας. Η έρευνα που θα διαβάσετε αφορά σαφώς τον Χρήστο Λαμπράκη, αλλά αφορά πρωτίστως τη χώρα. Δυστυχώς η Ιστορία δείχνει να επαναλαμβάνεται με μια νέα γενιά σωτήρων οι οποίοι στην πραγματικότητα έχουν την ευθύνη για όσα καταστροφικά συνέβησαν στη χώρα. Η ευθύνη τους ωραιοποιείται μιντιακά και η αποδοχή τους χτίζεται με τον φόβο.

Ξέρουμε ότι ύστερα από αυτή την έρευνα, που ακολουθεί τις αποκαλύψεις για την Κόκκινη Προβιά, θα ξεκινήσουν μια σειρά από επιθέσεις. Άλλωστε τι να τα κάνεις τα τανκς και τις ερπύστριες όταν έχεις τα κανάλια;

Ο ρόλος του Χρ. Λαμπράκη στο Κυπριακό και η συνάντηση στη βίλα του Πόρου

Στις 15 Ιουλίου 1974, η χούντα του Ιωαννίδη κατάφερε να ανατρέψει τον νόμιμο πρόεδρο της Κύπρου αρχιεπίσκοπο Μακάριο και να εγκαταστήσει μια κυπριακή χούντα. Η κατάλυση της νόμιμης εξουσίας στο νησί έδωσε το πρόσχημα στους Τούρκους να επέμβουν ως εγγυήτρια δύναμη. Ο Νίκος Σαμψών έγινε «πρόεδρος» της Κύπρου για οκτώ ημέρες. Ήταν αρκετές ωστόσο για να ολοκληρωθούν οι σχεδιασμοί που αφορούσαν το μέλλον της Κύπρου.

Σε ακόμη μια πτυχή του Κυπριακού, οι πρωταγωνιστές δεν ήταν ιδεοληπτικοί και ανεγκέφαλοι όπως ιστορικά εμφανίζονται, αλλά μέλη του δικτύου της Κόκκινης Προβιάς, τη δράση του οποίου αποκάλυψε το Hot Doc. Η εμφανιζόμενη «εθνικοπατριωτική» τους δράση ήταν η προϋπόθεση για να εξασφαλίζει ο αμερικανικός παράγοντας μια μοιρασμένη Κύπρο που δεν θα αποτελούσε αστάθμητο παράγοντα για το NATO. Μια σειρά από ντοκουμέντα και μαρτυρίες φέρνουν τον εκδότη Χρήστο Λαμπράκη να συμμετέχει στον σχεδιασμό του πραξικοπήματος στην Κύπρο. Το προφίλ του κεντρώου και δημοκράτη μεγαλοεκδότη Λαμπράκη είναι το μόνο στοιχείο που επικαλούνται για να αναιρέσουν τη σημασία των ντοκουμέντων που εμφανίζονται έπειτα από δεκαετίες. Ο Χρήστος Λαμπράκης ωστόσο εκτός από άνθρωπος της τέχνης και του Μεγάρου Μουσικής υπήρξε και άνθρωπος της εξουσίας και της συνωμοσίας. Μία από τις πρώτες συνωμοσίες στις οποίες πήρε μέρος ήταν αυτή υπέρ της ανατροπής του Γεωργίου Παπανδρέου και της Αποστασίας του 1965 που οδήγησε τελικώς στη χούντα των συνταγματαρχών.

Πριν από τον Ιούλιο του 1974 έγιναν τρεις σχεδιασμοί ανατροπής του Μακάριου και της νόμιμης κυβέρνησης της Κύπρου. Ο πρώτος (σχέδιο «Ερμής») έγινε τον Μάρτιο του 1970 με την απόπειρα δολοφονίας του, στην οποία συμμετείχαν στελέχη της Κόκκινης Προβιάς. Τον Φεβρουάριο του 1972, η ομάδα Ιωαννίδη σχεδίαζε να ανατρέψει τον Μακάριο ύστερα από απόφαση στη σύνοδο του ΝΑΤΟ το 1971 στη Λισαβόνα. Για το σχέδιο ενημέρωσε τον Μακάριο ο Σοβιετικός πρέσβης και επιβεβαιώθηκε από τηλεφωνικές παρακολουθήσεις των πρωταγωνιστών του. Τον Ιούλιο του 1973 ο Γεώργιος Γρίβας, ως αρχηγός της ΕΟΚΑ Β΄, με άλλο σχέδιο με την κωδική ονομασία «Νίκη», προετοίμαζε την ανατροπή του Μακάριου. Όλοι οι σχεδιασμοί υπαγορεύονταν από την ανάγκη της εξωτερικής πολιτικής των ΗΠΑ να υπάρχει μια διχοτομημένη Κύπρος απ’ το να υπάρχει μια Κύπρος στα χέρια του «κόκκινου παπά» Μακάριου, όπως τον χαρακτήριζε ένα τμήμα του Στέιτ Ντιπάρτμεντ.

Το πρωί της 15ης Ιουλίου 1974, οι δυνάμεις του ελληνικού στρατού στην Κύπρο επιτέθηκαν στο Προεδρικό Μέγαρο. Ο Μακάριος κατάφερε να ξεφύγει σώος. Τη διακυβέρνηση της Κύπρου ανέλαβε η κυβέρνηση του Νίκου Σαμψών, ο οποίος σύμφωνα με δημοσίευμα της αμερικανικής εφημερίδας «Washington Post» υπήρξε μισθοδοτούμενος από τους Αμερικανούς. Η κυβέρνηση οκτώ ημερών του Σαμψών, από την πρώτη ημέρα, έκανε επαφές με τους Αμερικανούς μέσω του χουντικού υπουργού Εξωτερικών Ντίμη Δημητρίου.

Ο σχεδιασμός του πραξικοπήματος ξεκίνησε από τον Δ. Ιωαννίδη από τις 25 Νοεμβρίου 1973, δηλαδή αμέσως μετά την απόσπαση της εξουσίας από τον Γεώργιο Παπαδόπουλο. Αρχηγός των στρατιωτικών επιχειρήσεων ορίστηκε ο Μιχαήλ Γεωργίτσης, που υπηρετούσε στην Κύπρο ως διοικητής της Εθνικής Φρουράς, και υπαρχηγός ο Κωνσταντίνος Κομπόκης, συνταγματάρχης των καταδρομών και μυημένος στην Προβιά.

Ο πραξικοπηματίας Μιχαήλ Γεωργίτσης και το απόρρητο σήμα με το οποίο ενημέρωνε στις 7 Ιουλίου την Αθήνα ότι ξεκινούσε το πραξικόπημα στην Κύπρο με το συνθηματικό «Αλέξανδρος εισήλθε νοσοκομείον». Ο Κωνσταντίνος Κομπόκης, συνταγματάρχης των καταδρομών, ο οποίος πραγματοποίησε την επίθεση στο προεδρικό μέγαρο της Λευκωσίας.

Ο Καραμανλής, ο Μακάριος και ο Λαμπράκης

Το πραξικόπημα της Κύπρου αντιμετωπίζεται έως σήμερα ως μια στυγνή στρατιωτική επιχείρηση που οργανώθηκε από μια ομάδα της ελληνικής χούντας. Όπως και οι άλλες πλευρές του Κυπριακού όμως σχετίζεται με πολιτικά πρόσωπα, επιχειρηματίες και συνωμοτικές ομάδες των οποίων ο ρόλος δεν αποκαλύφθηκε. Σύμφωνα με τον Χάρη Βωβίδη, γραμματέα του αρχιεπισκόπου Μακάριου την περίοδο του πραξικοπήματος, ο Κωνσταντίνος Καραμανλής αμέσως μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας στην Ελλάδα παρέδωσε στον Μακάριο ένα non paper, το οποίο είχε συντάξει η ελληνική ΚΥΠ, με πληροφορίες για το πώς οργανώθηκε το πραξικόπημα εναντίον του. Το δισέλιδο αυτό σημείωμα, το οποίο έχει επτά σημεία, εμπλέκει τον εκδότη Χρήστο Λαμπράκη στον σχεδιασμό της ανατροπής του προέδρου Μακάριου.

Σύμφωνα με το έγγραφο το οποίο κατατέθηκε από τον πρώην συνεργάτη του Μακάριου στην Επιτροπή της Βουλής της Κύπρου που διερευνά τον Φάκελο της Κύπρου, ο Χρ. Λαμπράκης υπήρξε ο πολιτικός νους του όλου εγχειρήματος. Στη βίλα του στον Πόρο, μάλιστα, φαίνεται να έγινε η σύσκεψη των τελικών αποφάσεων. Γράφει συγκεκριμένα το ντοκουμέντο:

«Ο Χρ. Λαμπράκης – Ιδιοκτήτης και Διευθυντής των καθημερινών εφημερίδων των Αθηνών “ΒΗΜΑ” και “ΝΕΑ”, ήτο ο πολιτικός νους του όλου εγχειρήματος μεμυημένος εις τον εναντίον του Μακαρίου σχεδιασμόν υπό αμφοτέρων των προσωπικών του φίλων Α. Ποταμιάνου και Ι. Σωσσίδη, κυρίως δε του δευτέρου, όστις ήτο και ο διπλωματικός σύμβουλος εις το εγχείρημα Μακαρίου».

Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής αμέσως μετά την αποκατάσταση της Δημοκρατίας παρέ-δωσε στον Μακάριο ένα non paper, το οποίο είχε συντάξει η ελληνική ΚΥΠ, με πληροφορίες για το πώς οργανώθηκε το πραξικόπημα εναντίον του. Αναφέρονται τα ονόματα των Ιωαννίδη, Πηλιχού, Κονδύλη, Ποταμιάνου, Λαμπράκη, Σωσσίδη και Π. Δημητρίου.

Σημαντικό ρόλο στον σχεδιασμό παίζει ο πρέσβης Σωσσίδης για τον οποίο η αναφορά γράφει: «Ο εν λόγω διπλωματικός είναι γνωστός ως ο πλέον λυσσώδης αντιμακαριακός και προωρίζετο να αναλάβη την Διεύθυνσιν του Υπουργείου των Εξωτερικών, όταν θα επρόκειτο να επιχειρηθεί το εγχείρημα.

Αφικνείτο συνεχώς εις τας Αθήνας, κατά το τελευταίον δε διάστημα της απουσίας του είχεν αλλεπαλλήλους συναντήσεις και συνομιλίας μετά του ταξιάρχου Ιωαννίδη και του εκ Κύπρου κ. Π. Δημητρίου, ενώ κατά το διάστημα της απουσίας του μετεφέρεντο οι απόψεις του είτε υπό του κ. Χ. Λαμπράκη, είτε υπό του κ. Α. Ποταμιάνου… Ο Παντελής Δημητρίου, ο νυν Υπουργός των Εσωτερικών και Δημόσιας Τάξης εις Κύπρον, ήτο άνθρωπος του Ιω-αννίδη εις Κύπρον… Όταν αφικνείτο εις Αθήνας –και τούτο συνέβαινε συχνά– κατέλυε εις το ξενοδοχείον ΕΣΠΕΡΙΑ των Αθηνών, επί της οδού Σταδίου και Εδουάρδου Λω, εις τα δωμάτια του οποίου επραγματοποιούντο αι πλέον αποφασιστικαί συσκέψεις με συμμετο-χήν εκτός των ανωτέρω και δύο ή τριών διαφορετικών εκάστοτε προσώπων εκ Κύπρου, τα οποία συνώδευον τον κ. Π. Δημητρίου και τα οποία επίσης κατέλυαν μετ’ αυτού εις το εν λόγω ξενοδοχείον.

Η τελευταία των συσκέψεων εγένετο τρεις ημέρας προ του εγχειρήματος και μετέσχον εις αυτήν άπαντες με συμμετοχήν του αφιχθέντος επίσης εν συνεχεία Προέδρου κ. Σαμψών. Αύτη επραγματοποιήθη εις την εν Πόρω πολυτελήν έπαυλιν του κ. Χ. Λαμπράκη εις την οποίαν αρκετάς φοράς εφιλοξενείτο ο ταξίαρχος Δ. Ιωαννίδης.–»

Αριστερά: Ο κυπριακής καταγωγής εφοπλιστής Ανδρέας Ποταμιάνος συμμετείχε στις συ-σκέψεις των συνωμοτών για ανατροπή του Μακάριου (Eurokinissi). Δεξιά: «Η τελευταία των συσκέψεων εγένετο τρεις ημέρας προ του εγχειρήματος και μετέσχον εις αυτήν άπα-ντες με συμμετοχήν του αφιχθέντος επίσης εν συνεχεία Προέδρου κ. Σαμψών. Αύτη ε-πραγματοποιήθη εις την εν Πόρω πολυτελήν έπαυλιν του κ. Χ. Λαμπράκη εις την οποίαν αρκετάς φοράς εφιλοξενείτο ο ταξίαρχος Δ. Ιωαννίδης».

Είναι αληθινό το έγγραφο;

Το έγγραφο δεν έχει καμιά υπογραφή ή στοιχείο αποστολέα. Όπως έχει καταθέσει ο Χάρης Βωβίδης, ήταν ένα non paper ενημερωτικού χαρακτήρα. Σημασία έχει να το τοποθετήσει κάποιος χρονικά και να ελέγξει όπου είναι δυνατόν την αλήθεια των στοιχείων που παραθέτει.

Στο έγγραφο ο Παντελής Δημητρίου αναφέρεται ως «νυν υπουργός Εσωτερικών». Πράγμα που σημαίνει ότι αυτό έχει συνταχθεί κατά το διάστημα που ήταν υπουργός ο Π. Δημητρίου, δηλαδή από τις 15 έως τις 23 Ιουλίου 1974. Ο Ι. Σωσσίδης όπως και ο Α. Ποταμιάνος πραγματικά υπήρξαν φίλοι του Χρ. Λαμπράκη. Ο Ι. Σωσσίδης ήταν αυτός που μαζί με τον Χρ. Λαμπράκη το 1965 συμμετείχαν σε κρυφές συναντήσεις σχεδιάζοντας την ανατροπή του Γεωργίου Παπανδρέου μέσω μιας κυβέρνησης αποστατών. Ο Γεώργιος Παπανδρέου είχε επιχειρήσει να αλλάξει τον Πέτρο Γαρουφαλλιά από υπουργό Άμυνας και να αναλάβει ο ίδιος ως πρωθυπουργός το υπουργείο. Το Παλάτι και ο βασιλιάς Κωνσταντίνος αρνήθηκαν τη μεταβολή προκαλώντας πολιτική κρίση. Επιχείρησε μάλιστα να εξασφαλίσει κυβέρνηση εκτός του Γεωργίου Παπανδρέου με τη συμμετοχή αποστατών της Ένωσης Κέντρου. Σωσσίδης και Λαμπράκης πρωτοστάτησαν στις συνωμοτικές διαδικασίες. Όταν ο φωτογραφικός φακός κατέγραψε τον Χρ. Λαμπράκη σε μία από αυτές τις συ-σκέψεις, οι οπαδοί της Ένωσης Κέντρου άρχισαν να διαδηλώνουν έξω από τα γραφεία του Δημοσιογραφικού Οργανισμού Λαμπράκη (ΔΟΛ) και να καίνε φύλλα από τις εφημερίδες του. Η αντίδραση του Γ. Παπανδρέου και η πτώση της κυκλοφορίας ανάγκασαν τον Χρ. Λαμπράκη να διατηρήσει μια απόσταση ασφαλείας τουλάχιστον στα δημοσιεύματά του. Είναι χαρακτηριστική η γελοιογραφία της περιόδου η οποία εμφανίζει συντάκτη της εφημερίδας «Το Βήμα» να γράφει πρωτοσέλιδο υποστηρίζοντας τη λύση Στεφανόπουλου ενώ κάποιος νεαρός τρέχει πίσω του φωνάζοντας «αλλάξτε τίτλο γρήγορα, είμαστε πάλι με τον Παπανδρέου».

Ένα πραγματικό γεγονός επίσης είναι ότι το ξενοδοχείο Εσπέρια, στο οποίο γίνονταν οι συσκέψεις προετοιμασίας, βρίσκεται δίπλα στα γραφεία που χρησιμοποιούσε ο Χρ. Λαμπράκης. Αυτό όμως θα μπορούσε να είναι σύμπτωση. Ο μεγαλοεκδότης πραγματικά διαθέτει βίλα στον Πόρο. Μέλη της οικογένειας Λαμπράκη υποστηρίζουν ότι ο Χρ. Λαμπράκης δεν είχε καμιά σχέση με τον Δ. Ιωαννίδη και πως πολύ περισσότερο δεν είχε επισκεφθεί το σπίτι του στον Πόρο. Κύπριοι όμως παλιοί συνεργάτες του Δ. Ιωαννίδη υποστηρίζουν ότι ο Ιωαννίδης όπως και ο Σαμψών είχαν σχέσεις με τον Λαμπράκη. Σε πολλές μάλιστα από τις επισκέψεις τους στον εκδότη συνοδεύονταν από ΕΣΑτζήδες, οι οποίοι έμεναν επί ώρες μαζί τους.

Όλα αυτά όμως δεν θα ήταν παρά υποθέσεις και φήμες γύρω από ένα έγγραφο του οποίου ελάχιστοι γνωρίζουν τη γνησιότητα, αν δεν υπήρχαν σοβαρές μαρτυρίες οι οποίες τοποθετούν τον Ν. Σαμψών στον Πόρο το επίμαχο διάστημα.

Μαρτυρίες: ο Σαμψών ήταν στον Πόρο

Ο Μιχάλης Φραγκάκης ζει (σ.σ. την εποχή σύνταξης του άρθρου) στην Κύπρο και έχει καταγωγή από την Ελλάδα. Είναι ένα από τα δύο άτομα που ήταν με τον Ν. Σαμψών στην Ελλάδα τον Ιούλιο του 1974, λίγες ημέρες πριν από το πραξικόπημα. Σε συνέντευξή του στο Hot Doc υποστηρίζει ότι ο Σαμψών όχι μόνο ήταν στην Αθήνα, αλλά τις ημέρες που από το έγγραφο τοποθετείται στον Πόρο πραγματικά είχε ταξιδέψει.

«Ο Σαμψών μία εβδομάδα περίπου πριν από το πραξικόπημα με είχε επισκεφθεί με έναν φίλο μου στο γραφείο μου. Είχαμε βγει για φαγητό, εγώ, ο φίλος μου και ο Σαμψών. Θα βγαίναμε για φαγητό και την επομένη. Ήρθε ο φίλος μου μόνος του και πήγαμε στην αγορά για φαγητό. Θα πηγαίναμε το βράδυ στα μπουζούκια. Τον ρωτάω “πού είναι ο Νίκος, δεν θα έρθει που του αρέσει ο πατσάς;” Και μου απαντάει: “Όχι, δεν θα έρθει το μεσημέρι για φαγητό γιατί έχει πάει σε μια δουλειά” στον Πόρο, στην Αίγινα, δεν θυμάμαι, σ’ ένα από αυτά τα νησιά. Τον Σαμψών τον είδα στο μπαρ του Λαλάκη στο Σύνταγμα. Είχε έρθει από το ταξίδι που είχε πάει. Καθίσαμε, ήπιαμε τα ποτά μας και νομίζω κατά τις 11 με 12, θα σας γελάσω για την ώρα, ήρθε το παιδί και τον φώναξε στο τηλέφωνο. Πήγε στο τηλέφωνο και όταν επέστρεψε μας λέει: “Αύριο φεύγω για την Κύπρο”. Του λέει ο φίλος: “Κάτσε κι εγώ αύριο φεύγω για Αγγλία”. Δεν έκατσαν. Ήταν να πάμε στον Στράτο Διονυσίου, τελικώς δεν πήγα-με, έφυγαν. Με βεβαιότητα λοιπόν λέω πως ο Σαμψών δεν ήταν στην Κύπρο όπως θέλουν να λένε, αλλά μαζί μου στην Αθήνα και ταξίδεψε σε νησί του Σαρωνικού».

Ο Μιχάλης Φραγκάκης κατέθεσε επίσημα τα στοιχεία αυτά στην Επιτροπή για τον Φάκελο της Κύπρου στη Λευκωσία. Ο φίλος τον οποίο περιγράφει ήταν γνωστός ξενοδόχος της Κύπρου, ο οποίος δεν είναι εν ζωή. Η οικογένειά του ωστόσο, όπως και άλλοι, επιβεβαιώνουν ότι βρισκόταν στην Αθήνα με τον Σαμψών και μάλιστα αποκλείστηκε εκτός Κύπρου γιατί λόγω του πραξικοπήματος σταμάτησαν οι πτήσεις προς το νησί.

Η δεύτερη μαρτυρία που τοποθετεί τον Ν. Σαμψών στον Πόρο είναι του πρώην δικαστή Γιώργου Αλεξίου, ο οποίος τον Ιούλιο του 1974 ως τελειόφοιτος της Νομικής βρισκόταν στον Πόρο:

«Στις 10 Ιουλίου του 1974 με το πρώτο πρωινό δρομολόγιο ήμουν στον Πόρο. Ήρθα για διακοπές στο νησί απ’ όπου κατάγεται η μητέρα μου. Νομίζω πως ήταν την πρώτη ημέρα που έφτασα στο νησί που είδα αυτό το άτομο. Το σπίτι έχει κοινή είσοδο με τον ΟΤΕ. Τώρα είναι το κτίριο της Εθνικής Τράπεζας. Αυτό το άτομο πηγαινοερχόταν στο πεζοδρόμιο μπροστά από τον ΟΤΕ, κάτω από το μπαλκόνι. Δεν απομακρυνόταν από τον ΟΤΕ όπου υπήρχαν νομίζω οκτώ θάλαμοι απ’ όπου κάποιος έκανε κλήσεις. Ήταν επίμονος αυτός ο άνθρωπος. Το είδα το άτομο αυτό στο κατάστημα καλλυντικών του Γιάννη Κατακουζηνού. Όταν η φωτογραφία του Σαμψών βγήκε πρωτοσέλιδη στις εφημερίδες με τίτλο “ο νέος Πρόεδρος της Κύπρου”, αυτός λοιπόν ο Κατακουζηνός είπε “βρε παιδί μου όλοι οι Κύπριοι μοιάζουν μεταξύ τους”. Γιατί το άτομο αυτό είχε ψωνίσει από το μαγαζί του και ο Κατακουζηνός δεν κατάλαβε πως ήταν το ίδιο άτομο. Του φάνηκε λοιπόν πως μοιάζουν μεταξύ τους. Είδε ομοιότητες, δεν του πήγε το μυαλό ότι ήταν το ίδιο άτομο μερικές μέρες πριν στο μαγαζί του».

Η Βέρα Σαμψών, οι διαψεύσεις και οι διαψεύσεις των διαψεύσεων

Η Βέρα Σαμψών, σύζυγος του Νίκου Σαμψών, είναι από τα πρόσωπα που θα μπορούσε να φωτίσει την υπόθεση. Σε συνέντευξή της που μας έδωσε το 2011 υποστηρίζει ότι την επίμαχη περίοδο ο Νίκος Σαμψών ήταν στην Κύπρο και όχι στην Αθήνα ή στον Πόρο:

«Ο Νίκος την εβδομάδα του πραξικοπήματος δεν έφυγε από την Κύπρο. Στις 12 Ιουλίου, δηλαδή τρεις μέρες πριν, ήταν στο αεροδρόμιο για να αποχαιρετήσει ως βουλευτής τον Λα-δάκο και τον Ντενίση, τους αξιωματικούς που έφευγαν για Αθήνα. Στις 13 είχε συνάντηση στο κατάστημά μας. Στις 14 είχαμε δύο γάμους στους οποίους παραβρέθηκε. Στις 11 Ιουλίου ήταν στη συνεδρίαση της Βουλής. Πώς μπορούσε λοιπόν να είναι Αθήνα; Δεν έφυγε κα-θόλου απ’ την Κύπρο».

Ο Νίκος Σαμψών πραγματικά ήταν στο αεροδρόμιο στις 12 του μήνα όπου ξεπροβόδισε τους δύο Ελλαδίτες αξιωματικούς οι οποίοι έφευγαν για την Αθήνα. Δεν υπάρχει όμως κα-μιά δημόσια παρουσία του Σαμψών στην Κύπρο το διάστημα από 9 έως 11 Ιουλίου. Η Βουλή της Κύπρου συνεδρίασε πραγματικά στις 11 του μήνα, αλλά μπορούσε κάλλιστα ο Σαμψών να έφτασε το πρωί της ίδιας μέρας από την Αθήνα για να πάει στη Βουλή.

Όπως προκύπτει από τα δρομολόγια των Κυπριακών Αερογραμμών για το 1973 και 1974, για το διάστημα από 1η Απριλίου έως 31 Οκτωβρίου η πτήση CY 313 έφευγε από την Αθήνα στις 11:10 το πρωί και έφτανε στη Λευκωσία στις 12:30 το μεσημέρι. Από τα επίσημα πρακτικά της κυπριακής Βουλής προκύπτει ότι η συνεδρίαση στις 11 Ιουλίου άρχισε στις 4:48 το απόγευμα. Άρα ο Νίκος Σαμψών μπορούσε να φύγει από την Αθήνα το πρωί και με την άνεσή του να παραβρεθεί στη συνεδρίαση της Βουλής.

Η οικογένεια του Νίκου Σαμψών θα μπορούσε να παραδώσει το διαβατήριό του ως αποδεικτικό στοιχείο των ταξιδιών που έκανε την επίμαχη περίοδο. Ρόλος που δεν συμβαδίζει με την αφήγηση της οικογένειας ότι τυχαία βρέθηκε ανάμεσα στους πραξικοπηματίες.

Πέρα από κάθε υπόθεση και σενάριο, ο Ν. Σαμψών πήρε μέρος στο πραξικόπημα και αποτέλεσε μάλιστα τον συνομιλητή του Δ. Ιωαννίδη κατά την εξέλιξή του.

Ο Σαμψών πρόεδρος, ψάχνει να δολοφονήσει τον Μακάριο

Ο Νίκος Σαμψών έμεινε στην Ιστορία ως «ο πρόεδρος των οκτώ ημερών». Ανέλαβε την προεδρία της Κύπρου μετά την ανατροπή του Μακάριου η οποία εξυπηρέτησε τα σχέδια της διχοτόμησης. Ο ίδιος είχε περιγράψει αργότερα σε συνεντεύξεις του τη συμμετοχή του στο πραξικόπημα ως μια πράξη που επιβλήθηκε στιγμιαία από το εθνικό συμφέρον. Στις 8 Αυγούστου 1999, ο Σαμψών σε συνέντευξή του στον «Ελεύθερο Τύπο» υποστήριξε ότι «έγινα πρόεδρος του πραξικοπήματος γιατί επείσθηκα ότι ο Μακάριος ήταν νεκρός». Η αλήθεια είναι πολύ διαφορετική.

Ο Νίκος Σαμψών συμμετείχε στους σχεδιασμούς της ανατροπής και είχε επιτελικό ρόλο στις επιχειρήσεις. Όσα υποστηρίζει η οικογένειά του, ότι βρέθηκε τυχαία μπλεγμένος στο πραξικόπημα ή πως έγινε πρόεδρος επειδή «έψαχναν κάποιον με γραβάτα», είναι αναληθή. Ο Σαμψών ήταν αυτός που έπαιρνε εντολές από τον Ιωαννίδη να φέρει το κεφάλι του Μακάριου («Μούσκου» υποτιμητικά) κάνοντας επιχειρήσεις στην Πάφο όπου είχε καταφύγει. Όχι μόνο δεν τον θεωρούσε νεκρό, αλλά ήθελε να είναι αυτός που θα τον σκοτώσει.

Η εμφάνιση του Νίκου Σαμψών στα ιστορικά γεγονότα της Κύπρου είναι τόσο μπερδεμένη και ύποπτη όσο και η δράση του μυστικού δικτύου της Κόκκινης Προβιάς στο νησί. Όταν το 1963 ο μυστικός στρατός της CIA μέσα από τα δύο παρακλάδια του σε Ελλάδα και Κύπρο προσπαθεί να αποσταθεροποιήσει την Κύπρο και να τη σπρώξει προς τη διχοτόμηση, η ομάδα του μετέπειτα δικτάτορα Ιωαννίδη είναι αυτή που παίζει καθοριστικό ρόλο. Μέσα από μια σειρά αλλεπάλληλων γεγονότων που αποκάλυψε η έρευνα του Hot Doc για την Κόκκινη Προβιά (τεύχη 58 και 59), οι άνθρωποι του δικτύου, καλυμμένοι πίσω από την εθνική δράση και το αίτημα της ένωσης Ελλάδας – Κύπρου, κάνουν όλες τις απαραί-τητες προβοκάτσιες που δίνουν την εικόνα ότι δεν μπορεί να υπάρξει μια ενιαία Κυπριακή Δημοκρατία.

Ο Αντώνης Δροσογιάννης ως αρχηγός της Προβιάς στέλνει σαμποτέρ να ανατινάξουν τουρκοκυπριακούς σταθμούς, ο αρχηγός της Προβιάς στην Κύπρο Πολύκαρπος Γιωρκά-τζης δημιουργεί συνθήκες πολέμου και η τουρκική Προβιά ανταποκρίνεται όπως πρέπει στην πρόκληση. Στις 23 Δεκεμβρίου 1963, ο Νίκος Σαμψών με τις παρακρατικές ομάδες του, σύμφωνα με τον υπηρετούντα στην ΕΛΔΥΚ Ιωάννη Μπήτο (βιβλίο «Από την Πράσινη Γραμμή στους δυο Αττίλες»), πήρε εντολή από τον Γιωρκάτζη να εκκαθαρίσει την περιοχή της Ομορφίτας από Τουρκοκύπριους. Οι παρακρατικοί του Σαμψών κάνουν έφοδο σε αμάχους. Εκδιώκουν 4.500 Tουρκοκύπριους, πιάνουν αιχμάλωτους 700 και σκοτώνουν 150 άτομα. Λίγο αργότερα τα επεισόδια αυτά θα οδηγήσουν στη δημιουργία της Πράσινης Γραμμής με σχέδιο των Βρετανών. Δέκα χρόνια μετά, πάλι ο Ν. Σαμψών με τη δράση του και το πραξικόπημα θα σφραγίσει αυτή την Πράσινη Γραμμή της διχοτόμησης.

Με αφορμή την αιματηρή επίθεση του Σαμψών στην περιοχή της Ομορφίτας οι Βρετανοί τοποθέτησαν τα Χριστούγεννα συρματοπλέγματα στην Πράσινη Γραμμή της Λευκωσίας. Δέκα χρόνια μετά, πάλι ο Σαμψών με τη δράση του και το πραξικόπημα θα σφραγίσει την ίδια Γραμμή της διχοτόμησης.

Ο «άτυχος» Νίκος Σαμψών πραξικοπηματίας από τύχη

Ο Ν. Σαμψών διατηρούσε στενές σχέσεις με τον Δ. Ιωαννίδη την εποχή που υπηρετούσε στην Κύπρο. Ακόμη κι αν παραβλέψουμε τα στοιχεία που οδηγούν στο συμπέρασμα της συμμετοχής του Σαμψών στην οργάνωση του πραξικοπήματος με τη συμμετοχή του Χρήστου Λαμπράκη και του Ανδρέα Ποταμιάνου, υπάρχουν πολλά αποδεικτικά στοιχεία που οδηγούν στο συμπέρασμα πως είχε καθοριστικό ρόλο στο πραξικόπημα.

Σύμφωνα με τη σύζυγο του Σαμψών, Βέρα: «Ο Νίκος τη μέρα εκείνη βρέθηκε τυχαία σε όλα αυτά». Έτσι τυχαία ο Νίκος Σαμψών βρέθηκε στο ΓΕΕΦ, όπου μοιραία απέκτησε ε-παφή με το πραξικόπημα και ορκίστηκε τελικώς πρόεδρος.

Όπως προκύπτει όμως από τα ημερολόγια του σταθμού ραντάρ στην περιοχή Καντάρα, στις 8:50 «Ελήφθη εντολή από ΛΑΚΑΤΑΜΙΑ (83) να διαβιβασθεί εις ΑΚΕ ότι ο κ. ΝΙΚΟΛΑ-ΟΣ ΣΑΜΨΩΝ ευρίσκεται εις ΛΑΚΑΤΑΜΙΑ». Στις 8:52 η πληροφορία διαβιβάζεται. Στις 9:25 καταγράφεται «Ελήφθη από ΑΚΕ (55) εντολή και διαβιβασθεί εις ΛΑΚΑΤΑΜΙΑ όπως ο κ. ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΣΑΜΨΩΝ δύναται να μεταβεί εις ΓΕΕΦ». Στις 10:15 η βάση της Λακατάμιας «ανέφερε ότι ο κ. ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΣΑΜΨΩΝ μετέβη με στρατιωτικόν όχημα και συνοδεία τριών ατόμων εις ΓΕΕΦ».

Τα ημερολόγια του σταθμού-ραντάρ στην Καντάρα αποδεικνύουν ότι ο Σαμψών, την ώρα που είναι σε εξέλιξη το πραξικόπημα, κινείται μέσω στρατιωτικών εντολών και σημάτων από στρατόπεδο σε στρατόπεδο.

Δηλαδή ο Ν. Σαμψών την ώρα που είναι σε εξέλιξη το πραξικόπημα κινείται μέσω στρα-τιωτικών σημάτων από στρατόπεδο σε στρατόπεδο. Η σύζυγός του δίνει μια άλλη εξήγη-ση: «Στις 15 Ιουλίου το πρωί, φεύγω γύρω στις 8 το πρωί από το σπίτι με τον αδελφό μου. Άφησα τον Νίκο με τα παιδιά και τη γυναίκα που μας βοηθούσε. Γύρω στις 8:15 κοντά στον Στρόβολο ακούστηκαν οι πρώτοι πυροβολισμοί, μπαμ, μπουμ. Κατάλαβα ότι κάτι γίνεται. Προσπαθώ να γυρίσω στο σπίτι και βλέπω το αυτοκίνητο του Νίκου με τους φρουρούς να κατεβαίνει προς το μετόχι του Κύκκου. Στον δρόμο είχε βρει τρεις στρατιώτες τελείως ξε-κάρφωτους μέσα στον δρόμο που έψαχναν κάποια κιβώτια για να συσκευάσουν πράγματα γιατί έφευγαν. Ο Μακάριος τους έδιωχνε. Τα παιδάκια τα είχαν χαμένα. Τους βάζει μέσα στο αυτοκίνητο και τους λέει ακολουθήστε με, θα σας οδηγήσω κάπου. Τους έφερε εδώ δίπλα μας, στο αγρόκτημα ήταν η βάση η αεροπορική. Και πάει στη βάση και τους λέει επειδή εί-χαν κοπεί οι επικοινωνίες, έχω εδώ κάτι στρατιώτες, σας τους παραδίδω. Πήρε λοιπόν τα παιδιά και τα πήγε στο Γενικό Επιτελείο Εθνικής Φρουράς. Θα πρέπει να ήταν γύρω στις 10».

Όπως όμως έχει δηλώσει ο ίδιος ο Ν. Σαμψών σε συνέντευξη στον δημοσιογράφο Παύλο Παύλου στον ΑΝΤ1 (η συνέντευξη δημοσιεύεται στο βιβλίο του «Δημόσια Κατάθεση»), ο Σαμψών ξεκίνησε 8 το πρωί από το σπίτι του και φτάνοντας στην περιοχή Στρόβολος διαπίστωσε ότι υπήρχαν συγκεντρωμένες στρατιωτικές δυνάμεις. Υπέθεσε πως πρόκειται για μια νέα επίθεση της ΕΟΚΑ και πήγε στα γραφεία της εφημερίδας του, «Μάχη». Στη συνέχεια ανησύχησε για τα παιδιά του και επέστρεψε γύρω στις 10 π.μ. στο σπίτι. Στη συ-νέχεια βρήκε κάποιους στρατιώτες που του ζήτησαν να τους βοηθήσει και τους πήγε στο στρατόπεδο. Το μεσημέρι ο Ν. Σαμψών εμφανίζεται να συλλαμβάνεται από τις δυνάμεις του πραξικοπήματος και να οδηγείται στο ΓΕΕΦ. Η αφήγηση αυτή του Σαμψών έρχεται σε πλήρη αντίθεση με όσα δήλωσε σε συνέντευξη της στην εκπομπή «Το Κουτί της Πανδώ-ρας» η σύζυγός του Βέρα, αλλά και με όσα καταγράφει το ημερολόγιο του σταθμού ρα-ντάρ.

Ιωαννίδης: Νικολάκη, εσύ να μου φέρεις το κεφάλι του Μούσκου

Την ώρα που εκδηλώθηκε το πραξικόπημα, οι υπηρεσίες του Μακάριου καταφέρνουν να παγιδεύσουν τις συνομιλίες μεταξύ του κυπριακού ΓΕΕΦ και του ελληνικού Γενικού Επιτε-λείου Στρατού. Στο ΓΕΣ βρίσκεται ο ίδιος ο Δημήτρης Ιωαννίδης, ο οποίος συντονίζει το πραξικόπημα. Το ΓΕΣ λέει στο ΓΕΕΦ να τοποθετηθεί πρόεδρος ο Νίκος Σαμψών. Ο συ-νομιλητής από το ΓΕΕΦ αντιδρά λέγοντας ότι δεν κάνει για πρόεδρος και παίρνει την α-πάντηση: «Άσ’ τα αυτά κατά μέρος, θα τακτοποιηθεί και αυτό σε λίγες ημέρες. Δεν θα παραμείνει για πολύ πρόεδρος, αυτό να μην σας απασχολεί. Εσείς προσπαθήστε να βρείτε τα κατάλληλα πρόσωπα για να εμπνέουν σεβασμό».

Το θέμα πραγματικά τακτοποιείται μερικές ημέρες μετά με την εισβολή των Τούρκων. Η συνομιλία μεταξύ των δύο επιτελείων αποδεικνύει πως η επιλογή Σαμψών δεν έγινε τυ-χαία, αλλά προήλθε από τον Δ. Ιωαννίδη στην Αθήνα. Μετά την ορκωμοσία της πραξικο-πηματικής κυβέρνησης, ο Ιωαννίδης ζητάει να μιλήσει με τον Σαμψών. Η συνομιλία είναι αποκαλυπτική:

Η συνομιλία Ιωαννίδη – Σαμψών μετά την ορκωμοσία της πραξικοπηματικής κυβέρνησης, όπως την κατέγραψαν οι υπηρεσίες του Μακάριου. «Νικολάκη, θέλω το κεφάλι του Μού-σκου, ε! Εσύ ο ίδιος να μου το φέρεις. Έτσι, Νικολάκη;»,

Ιωαννίδης: Γεια σου, κύριε πρόεδρε. Τι κάνεις; Τώρα είμαστε εντάξει, ε;

Σαμψών: Εντάξει, εντάξει.

Ιωαννίδης: Είσαι εντάξει τώρα, Νικολάκη, ε; Η κατάσταση πώς είναι, βλέπω σας ξέφυγε αυτός… (υβριστική λέξη για τον Μακάριο που έχει σβηστεί)… Πού βρίσκεται τώρα άραγε αυτός ο Μούσκος; (εννοεί τον Μακάριο).

Σαμψών: Είναι στα βουνά τώρα και κατευθύνεται προς τον Κύκκο. Ελπίζουμε σε δυο-τρεις ώρες να τον συλλάβουμε.

Ιωαννίδης: Νικολάκη, θέλω το κεφάλι του Μούσκου, ε! Εσύ ο ίδιος να μου το φέρεις. Έ-τσι, Νικολάκη;

Σαμψών: Εντάξει, εντάξει. Ψάχνουμε να τον βρούμε. Σε μια-δυο ώρες το πολύ θα τον έ-χουμε στα χέρια μας.

Ο Ν. Σαμψών όχι μόνο συμμετέχει στον σχεδιασμό αλλά υπόσχεται να σκοτώσει τον Μακάριο. Σε άλλη συνομιλία φαίνεται ότι ενώ η Αθήνα ζητά από τους πραξικοπηματίες να βρουν μέλη για την κυβέρνηση, στέλνει η ίδια δύο άτομα για να συμμετάσχουν. Τον δημοσιογράφο Σπύρο Παπαγεωργίου, ο οποίος αναλαμβάνει εκπρόσωπος Τύπου, ένα άλλο πρόσωπο και τον Παντελή Δημητρίου. Ο Δημητρίου, ο οποίος φέρεται να είναι στη σύσκε-ψη με τον Χρ. Λαμπράκη στον Πόρο, είναι το άτομο που τοποθετείται από τους συνωμό-τες της Αθήνας.