Των Anil K. Gupta και Haiyan Wang
Όλο και περισσότερες χώρες της Αφρικής λαμβάνουν τη θέση τους στη σκηνή της παγκόσμια οικονομίας. Κατά την τελευταία δεκαετία το ΑΕΠ της ηπείρου γνώρισε ετήσιο ρυθμό αύξησης της τάξης του 5,1%, χαμηλό μεν αν συγκριθεί με τους αναδυόμενους γίγαντες όπως είναι η Κίνα και η Ινδία, αλλά αρκετά υψηλότερο από τον παγκόσμιο ρυθμό ανάπτυξης του 2,9%. Κατά τη διάρκεια της περιόδου που διανύουμε, η Αφρική εντάχθηκε πολύ πιο δυναμικά στο παγκόσμιο γίγνεσθαι και είδε το εμπόριό της να διογκώνεται με ετήσιο ρυθμό 12,9%, έναντι ενός παγκόσμιου ρυθμού ανάπτυξης της τάξης του 8,9%.
Όλο και περισσότερες χώρες της Αφρικής λαμβάνουν τη θέση τους στη σκηνή της παγκόσμια οικονομίας. Κατά την τελευταία δεκαετία το ΑΕΠ της ηπείρου γνώρισε ετήσιο ρυθμό αύξησης της τάξης του 5,1%, χαμηλό μεν αν συγκριθεί με τους αναδυόμενους γίγαντες όπως είναι η Κίνα και η Ινδία, αλλά αρκετά υψηλότερο από τον παγκόσμιο ρυθμό ανάπτυξης του 2,9%. Κατά τη διάρκεια της περιόδου που διανύουμε, η Αφρική εντάχθηκε πολύ πιο δυναμικά στο παγκόσμιο γίγνεσθαι και είδε το εμπόριό της να διογκώνεται με ετήσιο ρυθμό 12,9%, έναντι ενός παγκόσμιου ρυθμού ανάπτυξης της τάξης του 8,9%.
Οι οικονομικοί δεσμοί της Αφρικής με την Κίνα και την Ινδία γίγονται όλο και πιο στενοί και μάλιστα με ταχείς ρυθμούς. Η εξέλιξη αυτή -ειδικά αν ειδωθεί στο πλαίσιο της σταθερής πορείας της Ασίας προς το να γίνει το παγκόσμιο οικονομικό κέντρο- έχει οδηγήσει πολλούς να πιστεύουν ότι η Κίνα και η Ινδία έχουν κλέψει τα σκήπτρα από τη Δύση και ανατέλλουν τώρα ως οι νέες οικονομικές δυνάμεις στην Αφρική. Το συμπέρασμα αυτό, ωστόσο, βασίζεται σε εσφαλμένες αντιλήψεις περί του ποιά είναι η ανάμειξη της Κίνας και της Ινδίας στη σύγχρονη αφρικανική πραγματικότητα.
1ος Μύθος: Η Κίνα και η Ινδία οδηγούν την κούρσα προς την Αφρική
Τη δεκαετία 2000-2010, ο όγκος των εμπορικών συναλλαγών της Αφρικής με την Κίνα αυξανόταν με ετήσιο ρυμό 29% (φτάνονας από 9 σε 119 δισ. δολάρια) και με την Ινδία με ετήσιο ρυθμό 18% (από 7 σε 35 δισ. δολάρια). Αν και αυτοί οι ρυθμοί ανάπτυξης είναι εντυπωσιακά υψηλοί, έχουν ξεκινήσει από μία πολύ χαμηλή βάση. Μέχρι στιγμής, η οικονομική συνεργασία της Αφρικής με την Ευρώπη ξεπερνά αυτής με την Κίνα ή την Ινδία. Το 2010, η Ευρώπη ήταν ο προορισμός για το 36% των εξαγωγών της Αφρικής, σε σύγκριση με το 13% προς την Κίνα και 4% των εξαγωγών προς την Ινδία. Άνω του 37% των συνολικών εισαγωγών της Αφρικής προήλθε από την Ευρώπη, έναντι 12% από την Κίνα και 3% από την Ινδία. Το 2010, ακόμη και οι ΗΠΑ προηγούνταν της Κίνας σε ό,τι αφορούσε το σύνολο των εμπορικών συναλλαγών με την Αφρική.
Μέχρι σήμερα, η Κίνα και η Ινδία έχουν παίξει ένα μικρό, που ωστόσο ενισχύεται διαρκώς, ρόλο σε σχέση με τις επενδύσεις κεφαλαίων στην Αφρική. Έκαστη είναι υπεύθυνη για λιγότερο από το 5% του συνόλου των ξένων άμεσων επενδύσεων στην Αφρική, μερίδιο πολύ μικρό μερίδιο σε σχέση με το αντίστοιχο της Ευρώπης και των ΗΠΑ.
Με λίγα λόγια, ως νέοι δυναμικοί παίκτες, η Κίνα και η Ινδία σημειώνουν ταχεία πρόοδο στην Αφρική. Ωστόσο, παρά τα φαινόμενα, είναι ακόμη πολύ πίσω σε σχέση με τις ανεπτυγμένες οικονομίες -κυρίως της Ευρώπης- σε ό,τι αφορά τους οικονομικούς δεσμούς με την Αφρική.
2ος Μύθος: Η σχέση της Κίνας και της Ινδίας με την Αφρική έχει να κάνει ως επί το πλείστον με τους φυσικούς πόρους
Πολλές ινδικές εταιρείες ψάχνουν να βρουν ευκαιρίες για να πουλήσουν τα προϊόντα τους στις αφρικανικές αγορές.
Το 2010, η ινδική εταιρεία κινητής τηλεφωνίας Bharti Airtel πλήρωσε 9 δισ. δολάρια για τις αφρικανικές υπηρεσίες τηλεπικοινωνιών του Κουβέιτ με έδρα το Zain. Η Tata Motors (TTM), η μεγαλύτερη αυτοκινητοβιομηχανία της Ινδίας, έχει ανοίξει ένα εργοστάσιο συναρμολόγησης στη Νότια Αφρική. Η Essar Group με έδρα τη Mumbai επενδύει στην αφρικανική βιομηχανία χάλυβα ενώ η Godrej, ένας άλλος Ινδικό όμιλος από τη Mumbai έχει αναπτύξει έντονη δραστηριότητα στην αγορά καταναλωτικών αγαθών της Αφρικής. Η Karuturi Global, η εταιρεία από την Bangalore που θεωρείται η μεγαλύτερη παραγωγός τριαντάφυλλων στον κόσμο, έχει γίνει ένας από τους σημαντικότερους παίκτες της Αφρικής στον τομέα της εμπορικής γεωργίας ενώ μισθώνει έκταση 1.200 τετραγωνικών μιλίων στην Αιθιοπία. Οι ινδικές εταιρείες έχουν δραστηριοποιηθεί επίσης έντονα στην αναδυόμενη αγορά πληροφορικής της Αφρικής.
Το 2010, η ινδική εταιρεία κινητής τηλεφωνίας Bharti Airtel πλήρωσε 9 δισ. δολάρια για τις αφρικανικές υπηρεσίες τηλεπικοινωνιών του Κουβέιτ με έδρα το Zain. Η Tata Motors (TTM), η μεγαλύτερη αυτοκινητοβιομηχανία της Ινδίας, έχει ανοίξει ένα εργοστάσιο συναρμολόγησης στη Νότια Αφρική. Η Essar Group με έδρα τη Mumbai επενδύει στην αφρικανική βιομηχανία χάλυβα ενώ η Godrej, ένας άλλος Ινδικό όμιλος από τη Mumbai έχει αναπτύξει έντονη δραστηριότητα στην αγορά καταναλωτικών αγαθών της Αφρικής. Η Karuturi Global, η εταιρεία από την Bangalore που θεωρείται η μεγαλύτερη παραγωγός τριαντάφυλλων στον κόσμο, έχει γίνει ένας από τους σημαντικότερους παίκτες της Αφρικής στον τομέα της εμπορικής γεωργίας ενώ μισθώνει έκταση 1.200 τετραγωνικών μιλίων στην Αιθιοπία. Οι ινδικές εταιρείες έχουν δραστηριοποιηθεί επίσης έντονα στην αναδυόμενη αγορά πληροφορικής της Αφρικής.
Οι κινεζικές εταιρείες με τη σειρά τους δεν εστιάζουν μόνο στους φυσικούς πόρους της Αφρικής. Η Κίνα δείχνει ολοένα αυξανόμενο ενδιαφέρον συμβάλλοντας στην κατασκευή υποδομών στην Αφρικής, όπως π.χ. δρόμους, σιδηροδρόμους, γέφυρες, λιμάνια και σταθμούς παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας. Στην Κινεζοαφρικανική Σύνοδο του 2009, η Κίνα δεσμεύτηκε να κατασκευάσει 100 έργα καθαρής ενέργειας στην Αφρική στον τομέα ηλιακής ενέργειας, βιοαερίου και υδροηλεκτρικής ενέργειας. Ανακοίνωσε επίσης τη σταδιακή θέσπιση μηδενικών εισαγωγικών δασμών για το 95% των προϊόντων που προέρχονταν από τις λιγότερο ανεπτυγμένες χώρες της Αφρικής.
Τόσο η Κίνα όσο και η Ινδία αρχίζουν να βλέπουν την Αφρική όχι μόνο ως προμηθευτή πρώτων υλών, αλλά και ως μία αγορά και έναν στόχο για επενδύσεις σε πολλούς τομείς της οικονομίας.
3ος Μύθος: Η Κίνα και η Ινδία είναι οι νέοι νεοαποικιοκράτες της Αφρικής
Τους τελευταίους μήνες, ο Βρετανός πρωθυπουργός Ντέιβιντ Κάμερον και η Αμερικανίδα υπουργός Εξωτερικών Χίλαρι Κλίντον έχουν προειδοποιήσει την Αφρική να είναι προσεκτική απέναντι στη «νέα αποικιοκρατία», ειδικά αυτής που προέρχεται από την Κίνα. Σε αυτό το θέμα, βέβαια, η Δύση είναι η τελευταία που μπορεί να επικαλεστεί λόγους ηθικής τάξης. Ας αφήσουμε όμως την ιδιοτελή ρητορική κατά μέρος και ας δούμε ποια είναι η ιστορική πραγματικότητα.
Την εποχή της αποικιοκρατίας, η σχέση της Δύσης με την Αφρική βασιζόταν σε ένα σύστημα στο πλαίσιο του οποίου η Δύση αντλούσε πόρους από την αφρικανική ήπειρο χωρίς ποτέ να δίνει τίποτα πίσω σε αντάλλαγμα. Όταν τελείωσε η εποχή της αποικιοκρατίας, η σχέση με τη Δύση άλλαξε από τη μορφή «πόροι έναντι τίποτα» στη μορφή «πόροι έναντι χρημάτων». Είναι βέβαια υπό συζήτηση το εάν αυτό βοήθησε καθόλου τις αφρικανικές οικονομίες, δεδομένου ότι μεγάλο μέρος των χρημάτων κατέληξαν στους ελβετικούς τραπεζικούς λογαριασμούς διεφθαρμένων Αφρικανών ηγετών.
Τους τελευταίους μήνες, ο Βρετανός πρωθυπουργός Ντέιβιντ Κάμερον και η Αμερικανίδα υπουργός Εξωτερικών Χίλαρι Κλίντον έχουν προειδοποιήσει την Αφρική να είναι προσεκτική απέναντι στη «νέα αποικιοκρατία», ειδικά αυτής που προέρχεται από την Κίνα. Σε αυτό το θέμα, βέβαια, η Δύση είναι η τελευταία που μπορεί να επικαλεστεί λόγους ηθικής τάξης. Ας αφήσουμε όμως την ιδιοτελή ρητορική κατά μέρος και ας δούμε ποια είναι η ιστορική πραγματικότητα.
Την εποχή της αποικιοκρατίας, η σχέση της Δύσης με την Αφρική βασιζόταν σε ένα σύστημα στο πλαίσιο του οποίου η Δύση αντλούσε πόρους από την αφρικανική ήπειρο χωρίς ποτέ να δίνει τίποτα πίσω σε αντάλλαγμα. Όταν τελείωσε η εποχή της αποικιοκρατίας, η σχέση με τη Δύση άλλαξε από τη μορφή «πόροι έναντι τίποτα» στη μορφή «πόροι έναντι χρημάτων». Είναι βέβαια υπό συζήτηση το εάν αυτό βοήθησε καθόλου τις αφρικανικές οικονομίες, δεδομένου ότι μεγάλο μέρος των χρημάτων κατέληξαν στους ελβετικούς τραπεζικούς λογαριασμούς διεφθαρμένων Αφρικανών ηγετών.
Η σχέση με την Κίνα που έχει τη μορφή «πόροι έναντι υποδομών» είναι εντελώς διαφορετική. Αν και οι συμφωνίες αυτού του είδους είναι απίθανο να είναι απαλλαγμένες από τη διαφθορά, το εύρος της διαφθοράς είναι σαφώς πιο περιορισμένο. Ακόμα πιο σημαντικό είναι το γεγονός ότι, σε μια ήπειρο σαν την Αφρική, η βελτίωση των υποδομών είναι εξαιρετικά κρίσιμη για την τόνωση της αύξησης της παραγωγικότητας.
Η σχέση με την Ινδία, που υποκινείται σε μεγάλο βαθμό από τον ιδιωτικό τομέα και εστιάζει σε μεγάλο βαθμό στις επενδύσεις και τη δημιουργία θέσεων εργασίας στην Αφρική, έχει προοπτική να ωφελήσει ακόμη περισσότερο την Αφρική. Εκτός από τις προαναφερθείσες κινήσεις που έχουν γίνει από διάφορες εταιρείες του ιδιωτικού τομέα, η ινδική κυβέρνηση έχει ξεκινήσει το έργο της δημιουργίας ενός παναφρικανικού ηλεκτρονικού δικτύου που θα έχει ως στόχο τη σύνδεση του συνόλου των 53 κρατών της Αφρικής μέσω δορυφόρου και δικτύου οπτικών ινών. Η κυβέρνηση έχει επίσης εγκαινιάσει ένα πρόγραμμα ύψους 700 εκατ. δολαρίων για την δημιουργία εκπαιδευτικών ιδρυμάτων και εκπαιδευτικών προγραμμάτων στην Αφρική.
Εν ολίγοις, η ανάμειξη της Κίνας και της Ινδίας στην Αφρική έχει διαφορετική μορφή από αυτή των ΗΠΑ και της Ευρώπης και είναι πιθανό να έχει μεγαλύτερο και πιο μακροπρόθεσμο αντίκτυπο στην ενίσχυση του ανθρώπινου δυναμικού αλλά και στην ενδυνάμωση των θεσμών των αφρικανικών χωρών.
4ος Μύθος: Οι κινεζικές επενδύσεις σε αφρικανικούς φυσικούς πόρους απειλεί άλλες οικονομίες που εξαρτώνται από αυτούς, όπως αυτές της Ευρώπης, των ΗΠΑ, της Ιαπωνίας και της Ινδίας
Αν και η Αφρική είναι πολύ πλούσια σε φυσικούς πόρους, δεν είναι η μόνη περιοχή πάνω στη γη που παρουσιάζει αφθονία. Άλλες εξαιρετικά πλούσιες σε φυσικούς πόρους περιοχές είναι η Ρωσία, η Μογγολία, η Μέση Ανατολή, η Λατινική Αμερική, η Αυστραλία, ο Καναδάς και οι ΗΠΑ. Είναι αδύνατο οι κινεζικές επενδύσεις στην Αφρική να χαρίσουν στην Κίνα ενός είδους μονοπώλιο σε οποιοδήποτε εμπόρευμα. Στην πραγματικότητα, αυτό που καταφέρνουν οι κινεζικές επενδύσεις είναι να ενισχύσουν την παγκόσμια προσφορά διαφορετικών εμπορευμάτων και ως εκ τούτου να βάλουν φρένο σε μια πιο ταχεία άνοδο των τιμών.
Ας πάρουμε για παράδειγμα το αργό πετρέλαιο. Για μια χώρα όπως η Ινδία, δεν έχει σημασία αν ένα βαρέλι πετρελαίου προήλθε από την Ανγκόλα, τη Νιγηρία, τον Καναδά, ή τη Ρωσία. Το μόνο πράγμα που έχει σημασία είναι η θετική επίδραση των αφρικανικών επενδύσεων της Κίνας στη συνολική παγκόσμια προσφορά πετρελαίου. Έτσι, οι επενδύσεις της Κίνας σε φυσικούς πόρους της Αφρικής θα πρέπει να αντιμετωπίζονται ως περίπτωση τριπλής νίκης - νίκη για την Κίνα, νίκη για την Αφρική και νίκη για άλλες χώρες που εισάγουν φυσικούς πόρους.
Ας πάρουμε για παράδειγμα το αργό πετρέλαιο. Για μια χώρα όπως η Ινδία, δεν έχει σημασία αν ένα βαρέλι πετρελαίου προήλθε από την Ανγκόλα, τη Νιγηρία, τον Καναδά, ή τη Ρωσία. Το μόνο πράγμα που έχει σημασία είναι η θετική επίδραση των αφρικανικών επενδύσεων της Κίνας στη συνολική παγκόσμια προσφορά πετρελαίου. Έτσι, οι επενδύσεις της Κίνας σε φυσικούς πόρους της Αφρικής θα πρέπει να αντιμετωπίζονται ως περίπτωση τριπλής νίκης - νίκη για την Κίνα, νίκη για την Αφρική και νίκη για άλλες χώρες που εισάγουν φυσικούς πόρους.
5ος Μύθος: Η Ινδία δεν μπορεί να ανταγωνιστεί με την Κίνα στην Αφρική
Ο μόνος τομέας με επίκεντρο την Αφρική όπου η Ινδία δεν μπορεία να ανταγωνιστεί με την Κίνα, είναι η υποβολή προσφορών για εκχώρηση δικαιωμάτων εκμετάλλευσης φυσικών πόρων. Η Κίνα έχει απλώς περισσότερα κεφάλαια από την Ινδία. Επίσης, οι περισσότεροι Κινέζοι επενδυτές στην Αφρική είναι κρατικές επιχειρήσεις με πρόσβαση σε εξαιρετικά χαμηλό κόστος κεφαλαίων από κρατικές τράπεζες. Αντίθετα για τους Ινδούς, ο ιδιωτικός τομέας είναι αυτός που έχει πρωταγωνιστικό ρόλο στην Αφρική.
Ωστόσο, το τελευταίο πράγμα που θα πρέπει να απασχολεί την Ινδία είναι οι κινεζικές επενδύσεις σε φυσικούς πόρους της Αφρικής. Σε άλλους τομείς, οι ινδικές εταιρείες παρουσιάζουν τεράστια πλεονεκτήματα σε σχέση με τις αντίστοιχες κινεζικές. Σε κοινωνικο-οικονομικούς όρους, (π.χ ως προς τα χαμηλά επίπεδα εισοδημάτων, την τεράστια εσωτερική διαφοροποίηση και την ευρεία χρήση της αγγλικής γλώσσας), η Αφρική είναι πολύ πιο κοντά στην Ινδία από ό,τι στην Κίνα. Επίσης, οι ινδικές εταιρείες του ιδιωτικού τομέα είναι πολύ πιο έμπειρες στη διαχείριση διάσπαρτων, σε παγκόσμιο επίπεδο, δραστηριοτήτων από τις κινεζικές κρατικές επιχειρήσεις.
Η Bharti Airtel είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της υπερίσχυσης της Ινδίας έναντι της Κίνας στον τομέα αυτό. Κατέστη με ευκολία η δεύτερη μεγαλύτερη εταιρεία κινητής τηλεφωνίας στην Αφρική και κατάφερε να μεταφέρει με επιτυχία το μοντέλο καινοτομίας της από την Ινδία στην Αφρική. Αντίθετα, η China Mobile είχε μεγάλη δυσκολία να μηχανευτεί τον τρόπο με τον οποίο θα δημιουργούσε αξία από την εξαγορά μιας εταιρείας τηλεπικοινωνιών στην Αφρική. Η ιστορία της Bharti Airtel επαναλαμβάνεται και σε άλλους τομείς της οικονομίας της Αφρικής, όπως των αυτοκινήτων, του χάλυβα, της γεωργίας και της εκπαίδευση.
Ο Anil K. Gupta είναι καθηγητής στρατηγικής στη σχολή Smith School of Business στο Πανεπιστήμιο του Maryland. Η Haiyan Wang είναι managing partner στο Ινστιτούτο Κίνας – Ινδίας. Έχουν συγγράψει τα βιβλία Getting China and India Right (Wiley, 2009) και The Quest for Global Dominance (Wiley, 2008).
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου