Από Ιωάννα Ηλιάδη
«Έπρεπε να ξυπνάμε στις 5 και να καθαρίζουμε το δωμάτιο με οδοντόβουρτσα. Ένας δεκανέας μας έλεγε ότι είμαστε ζώα και ότι δεν αξίζουμε να φοράμε στολή.» — Δημήτρης Χ. (1987)
«Μεσάνυχτα, ξυπνήματα, με τα εσώρουχα. Έχεις γκόμενα; Τι κάνεις, την πηδάς; Ωραία, για δείξε εμάς. Μεσάνυχτα αυτό, ξύπνημα, εγερτήριο.» — Κυριάκος Ζ. (1987)
Οι φωνές αυτές δεν ανήκουν σε μυθιστόρημα αλλά σε στρατευμένους που υπηρέτησαν στις Ένοπλες Δυνάμεις σε περιόδους ελληνοτουρκικής έντασης. Περιγράφουν καψόνια που σημάδεψαν τη μνήμη τους. Δεν ήταν πλάκες, ήταν εξευτελισμοί που όριζαν ισορροπίες δύναμης μέσα στον στρατό.
Οι μαρτυρίες που συγκεντρώθηκαν στη μεταπτυχιακή διπλωματική εργασία της Ιωάννας Ηλιάδη στη Δημόσια Ιστορία του ΕΑΠ, φωτίζουν μια σκοτεινή όψη της θητείας και δείχνουν γιατί το καψόνι αλλά και το βύσμα παραμένουν ζητήματα ανοιχτά και σήμερα, παρά τις μεγαλόστομες εξαγγελίες για εκσυγχρονισμό.
Δύο μορφές καψονιών στη θητεία
Οι αφηγήσεις διακρίνουν δύο διαφορετικές λογικές που συνυπήρχαν στη θητεία και διαμόρφωναν την καθημερινότητα των στρατευμένων. Καψόνια από ανώτερους δεκανείς, λοχίες, αξιωματικοί που χρησιμοποιούσαν την εξουσία τους για να επιβληθούν
Καψόνια από «παλιούς» σε «νέους» μια άτυπη ιεραρχία που αναπαρήγαγε τον κύκλο ταπείνωσης
Καψόνια από ιεραρχικά ανώτερους
Η οδοντόβουρτσα ως τελετουργικός εξευτελισμός
«Πολλά καψόνια. Ξέρεις τι καψόνια είχαμε; Έπρεπε να ξυπνάμε στις 5 και να καθαρίζουμε το δωμάτιο με οδοντόβουρτσα. Ένας δεκανέας μας έκανε ψυχολογικό πόλεμο. Μας έλεγε ότι είμαστε ζώα και ότι δεν αξίζουμε να φοράμε στολή.» — Δημήτρης Χ. (1987)
Αγγαρείες χωρίς λόγο
«Μας έβαζαν να κουβαλάμε άχρηστα πράγματα, μόνο και μόνο για να νιώθουν ότι έχουν εξουσία. Ήταν στιγμές που έλεγες δεν έχει νόημα αυτό.» — Δημήτρης Σ. (1987)
Σωματική ποινή με πλήρη εξοπλισμό
«Τρέξαμε με όλο τον εξοπλισμό για τιμωρία.» — Κυριάκος Ζ. (1987)
Καψόνια από «παλιούς» σε «νέους»
Χιούμορ και ταπείνωση μαζί
«Οι παλιοί μας είχαν στην τσίτα. Κάναμε “τσατσάδες”, κουβαλούσαμε τους δίσκους, και μας φώναζαν χαϊβάνια. Ήταν και λίγο αστείο, αλλά και ταπεινωτικό.» — Βασίλης Μ. (1987)
Σεξουαλικοί εξευτελισμοί
«Ναι, τους βάζαν να ήτανε με τα εσώρουχα. Του λέγανε έχεις γκόμενα. Τι κάνεις, την πηδάς; Ωραία, για δείξε εμάς. Μεσάνυχτα αυτό, ξύπνημα, εγερτήριο.» — Κυριάκος Ζ. (1987)
Η πολιτική ταυτότητα ως άτυπη ασπίδα
«Με το που φανερώθηκε ότι ήμουν ΚΝίτης λειτούργησε να συμβιβαστούν. Εσένα δεν σε πειράζουμε, αλλά μην βάζεις τους άλλους να αντιδρούνε στα καψόνια τους.» — Κυριάκος Ζ. (1987)
Ηπιότερη όψη το 1996 αλλά ίδια λογική
«Μου έκαναν καψόνια, αλλά δεν ήταν χυδαία. Με έστελναν συνέχεια σε αγγαρείες, μου κάναν πλάκες, αλλά υπήρχε και σεβασμός.» — Ιωάννης Κ. (1996)
«Οι παλιοί σε κοιτάγανε αφ’ υψηλού. Αν δεν σε συμπαθούσαν, μπορούσαν να σε στείλουν για σφουγγάρισμα τρεις φορές την ημέρα.» — Δημήτρης Τ. (1996)
Θεωρητικό υπόβαθρο
Καψόνι και ανδρισμός
Ο Κώστας Γιαννακόπουλος έχει δείξει ότι τέτοιες πρακτικές συγκροτούν τον «φυσικό» ανδρισμό του στρατού. Η αντοχή στην ταπείνωση γίνεται κριτήριο ωριμότητας και αποδοχής στην ομάδα. Όσο περισσότερο κάποιος άντεχε χωρίς να μιλήσει, τόσο περισσότερο θεωρούνταν «στρατιώτης με τσαγανό».
Στην πράξη, το καψόνι δεν ήταν απλώς ένας μηχανισμός πειθαρχίας αλλά και ένας τρόπος να αναπαραχθεί το στερεότυπο του σκληρού άνδρα που δεν λυγίζει. Οι αφηγήσεις των στρατευμένων το αποδεικνύουν, καθώς συχνά μιλούν για το πώς το καψόνι ξεχώριζε «τους αδύναμους από τους δυνατούς».
Μνήμη και συναισθηματική ένταση
Η Ρίκη Βαν Μπούσχοτεν επισημαίνει ότι οι μνήμες δομούνται γύρω από συναισθηματικά φορτισμένα γεγονότα. Ο φόβος, η ντροπή και η οργή κρατούν τα καψόνια ζωντανά στη μνήμη, ενώ άλλα στοιχεία ξεθωριάζουν.
Ένας στρατιώτης μπορεί να ξεχάσει την ακριβή σειρά των εκπαιδευτικών ασκήσεων ή τα λόγια ενός διοικητή, αλλά θα θυμάται πάντα τη νύχτα που τον ξύπνησαν για να σταθεί με το εσώρουχο μπροστά σε γέλια και ειρωνείες. Αυτή η συναισθηματική ένταση εξηγεί γιατί το καψόνι αναδύεται τόσο έντονα στις αφηγήσεις, ακόμη και τριάντα χρόνια αργότερα.
Συλλογικές ταυτότητες
Οι πρακτικές εξουσίας συγκροτούν ποιος είναι μέσα και ποιος περιθωριοποιείται. Το καψόνι λειτουργεί ως μηχανισμός ένταξης ή αποκλεισμού.
Αν ο «νέος» αποδεχτεί χωρίς αντίδραση την ταπείνωση, αναγνωρίζεται ως μέλος της ομάδας. Αν αντιδράσει ή «σπάσει», στιγματίζεται και μένει στο περιθώριο. Έτσι, το καψόνι δεν είναι μόνο ατομική εμπειρία αλλά και κοινωνικό εργαλείο που καθορίζει ποιος αποκτά φωνή στον θάλαμο και ποιος μένει σιωπηλός.
Ιστορία από τα κάτω
Ο Alessandro Portelli και ο Paul Thompson τονίζουν ότι η προφορική ιστορία αποκαλύπτει εμπειρίες που λείπουν από τα αρχεία. Οι αφηγήσεις για καψόνια κάνουν ορατή την καθημερινότητα που τα έγγραφα αποσιωπούν.
Καμία υπηρεσιακή αναφορά δεν θα καταγράψει ότι ένας δεκανέας διέταξε στρατιώτες να καθαρίζουν με οδοντόβουρτσα ή ότι ένας «παλιός» ανάγκασε τον «νέο» να σταθεί ημίγυμνος.
Αυτές οι εμπειρίες ζουν μόνο μέσα από τις μαρτυρίες. Και ακριβώς γι’ αυτό η προφορική ιστορία είναι απαραίτητη: δίνει φωνή σε εκείνους που κανονικά δεν θα είχαν θέση στην «επίσημη» ιστορία.
Μνήμη και λήθη
Η Aleida Assmann εξηγεί ότι η μνήμη είναι επιλεκτική. Το ότι οι στρατιώτες θυμούνται με λεπτομέρεια τα καψόνια μετά από δεκαετίες δείχνει το αποτύπωμά τους στην προσωπική και συλλογική ταυτότητα. Όμως, εξίσου σημαντικό είναι και τι ξεχνιέται.
Οι αφηγητές σπάνια ανακαλούν λεπτομέρειες καθημερινής ρουτίνας, αλλά θυμούνται κάθε στιγμή ταπείνωσης.
Αυτή η επιλεκτικότητα δείχνει πώς η μνήμη λειτουργεί όχι μόνο ως αποθήκη γεγονότων αλλά και ως φίλτρο εμπειριών, κρατώντας ό,τι θεωρήθηκε καθοριστικό για την εικόνα του εαυτού και της ομάδας.
1987 και 1996 διαφορετικά πλαίσια κοινή λογική
Το 1987 ως χρόνος ωμότητας και φόβου
Το 1987 οι στρατευμένοι βίωναν τη θητεία τους σε μια Ελλάδα βυθισμένη στην πολιτική πόλωση και στον φόβο πολεμικής αναμέτρησης με την Τουρκία. Η κρίση του Πίρι Ρέις φόρτιζε καθημερινά την ατμόσφαιρα στα στρατόπεδα. Οι μαρτυρίες ανακαλούν καψόνια με λέξεις σκληρότητας, βίας και αγωνίας.
Οι στρατιώτες δεν είχαν να αντιμετωπίσουν μόνο τον αντίπαλο απέναντι στον Έβρο ή στο Αιγαίο, αλλά και την αυθαιρεσία μέσα στο ίδιο τους το στρατόπεδο. Οι εντάσεις με τους «παλιούς» και οι ψυχολογικές πιέσεις από ανωτέρους μεγέθυναν το αίσθημα ανασφάλειας.
Το καψόνι γινόταν καθημερινή υπενθύμιση ότι η απειλή δεν ερχόταν μόνο από τα σύνορα αλλά και από την ίδια τη στρατιωτική μηχανή.
Το 1996 ως χρόνος ειρωνείας και τελετουργίας
Η δεκαετία του 1990 βρήκε την ελληνική κοινωνία πιο εξοικειωμένη με την τηλεοπτική δημόσια σφαίρα, με μεγαλύτερη διάθεση για ειρωνεία και με μικρότερη ανοχή στη σκληρότητα της προηγούμενης γενιάς.
Στην κρίση των Ιμίων, οι αφηγήσεις για τα καψόνια έχουν διαφορετικό χρώμα: μιλούν για πλάκες με όρια, για καψόνια που είχαν χαρακτήρα τελετουργίας και όχι ωμής βίας. Παρά τον ηπιότερο τόνο, η λογική της άτυπης εξουσίας δεν εξαφανίστηκε.
Οι παλιοί εξακολουθούσαν να δοκιμάζουν τους νέους, να επιβάλλουν αγγαρείες ή πειράγματα, επιβεβαιώνοντας ότι η κουλτούρα των καψονιών παρέμενε δομικό στοιχείο της στρατιωτικής ζωής, απλώς προσαρμοσμένο στο κοινωνικό πλαίσιο της εποχής.
Το καψόνι σήμερα, ο Νίκος Δένδιας και οι αντιφάσεις
Οι εξαγγελίες του Δένδια
Ο Νίκος Δένδιας ισχυρίζεται ότι φέρνει αναδιοργάνωση και εκσυγχρονισμό. Μιλά για νέα προγράμματα εκπαίδευσης, αυξήσεις αποζημίωσης και ανακατατάξεις στη δομή του στρατού. Επικαλείται το φινλανδικό μοντέλο για να μεταδώσει την εικόνα σύγχρονης θητείας.
Οι αντιφάσεις
Παρά τις μεγαλόστομες δηλώσεις ο Δένδιας αποφεύγει να αγγίξει την ουσία. Το καψόνι και το βύσμα δεν περιλαμβάνονται πουθενά στις εξαγγελίες. Δεν υπάρχει πρόβλεψη για θεσμικούς μηχανισμούς πρόληψης και καταγγελίας ούτε για διαφανείς τοποθετήσεις που να σπάνε τις πελατειακές λογικές.
Πώς μπορεί να μιλά κανείς για σύγχρονη θητεία όταν αφήνει άθικτες πρακτικές που εξευτελίζουν στρατευμένους και διαιωνίζουν ανισότητες; Εδώ βρίσκεται η μεγάλη αντίφαση. Μεταρρυθμίσεις στη βιτρίνα αλλά σιωπή για τα καίρια ζητήματα της καθημερινότητας.
Το φινλανδικό μοντέλο ως φούσκα
Η Φινλανδία έχει καθολική θητεία, αξιοκρατικές διαδικασίες και ισχυρή κοινωνική εμπιστοσύνη στις ένοπλες δυνάμεις. Δεν υπάρχει χώρος για καψόνια ή βύσματα.
Στην Ελλάδα ο Δένδιας επικαλείται αυτό το μοντέλο χωρίς να προτείνει τίποτα ανάλογο για την κουλτούρα του στρατού. Η επίκληση λειτουργεί ως επικοινωνιακή φούσκα που δημιουργεί αίσθηση μεταρρύθμισης χωρίς να λύνει κανένα ουσιαστικό πρόβλημα.
Συμπέρασμα
Οι μαρτυρίες δείχνουν ότι το καψόνι ήταν και παραμένει δομικό στοιχείο της στρατιωτικής ζωής. Δεν πρόκειται για λεπτομέρεια αλλά για εμπειρία που διαμόρφωσε συνειδήσεις και μνήμες. Η προφορική ιστορία αναδεικνύει αυτή τη σκοτεινή όψη και θέτει ένα σαφές ερώτημα για το σήμερα.
Γιατί ο Νίκος Δένδιας δεν θέλει να αγγίξει το καψόνι και το βύσμα; Επειδή είναι μηχανισμοί εξουσίας που διαπερνούν τον στρατό και την κοινωνία και είναι βολικό να μένουν στη σκιά.
Χωρίς θεσμικές παρεμβάσεις για κατάργηση κακοποιητικών πρακτικών και διαφάνεια στις τοποθετήσεις καμία αναδιοργάνωση δεν έχει νόημα. Η θητεία στις Ένοπλες Δυνάμεις θα συνεχίσει να έχει τη σκοτεινή της όψη όσο η πολιτική ηγεσία επιλέγει να μην την αλλάξει.
Βιβλιογραφία Ιωάννα Ηλιάδη, Μνήμες Στρατιωτών στον Έβρο από τις ελληνοτουρκικές κρίσεις 1987, 1996 Προφορική Ιστορία και Μουσειακή Προοπτική Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία, ΕΑΠ, 2025
Ρίκη Βαν Μπούσχοτεν, Βασίλης Δαλκαβούκης, Ελένη Καλλιποπούλου επιμ, Προφορική ιστορία και αντιαρχεία Φωνές, εικόνες και τόποι Βόλος Ένωση Προφορικής Ιστορίας, 2021
Κώστας Γιαννακόπουλος, «Έμφυλη τάξη και αταξία φυσικός ανδρισμός και άσκηση εξουσίας», στο Δήμητρα Γκέφου Μαδιανού επιμ, Εαυτός και Άλλος Αθήνα Gutenberg, 2003
Άννα Φραγκουδάκη – Θάλεια Δραγώνα επιμ, Τι είν’ η πατρίδα μας Αθήνα Αλεξάνδρεια, 1997
Paul Thompson, Φωνές από το παρελθόν Προφορική Ιστορία Αθήνα Πλέθρον, 2002
Alessandro Portelli, The Death of Luigi Trastulli and Other Stories Form and Meaning in Oral History Albany NY SUNY Press, 1991
Aleida Assmann, Forms of Forgetting Basingstoke Palgrave Macmillan, 2016
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου