Η ομιλία Τραμπ στο Νταβός ως ένδειξη μετατόπισης στη διεθνή τάξη

President Donald Trump arriving the Annual Meeting 2018 of the World Economic Forum in Davos, January 26, 2018. (EUROKINISSI / WORLD ECONOMIC FORUM / BORIS BALDINGER)

Γράφει η

Αλεξία Στούπη Πολιτικός Επιστήμονας Εφαρμοσμένη Στρατηγική και Διεθνής Ασφάλεια

Η ομιλία του Ντόναλντ Τραμπ στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ στο Νταβός προσφέρει χρήσιμο υλικό όχι τόσο για όσα ειπώθηκαν, όσο για τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάστηκε από τις Ηνωμένες Πολιτείες η άσκηση ισχύος στο σημερινό διεθνές περιβάλλον.

Περισσότερο από τις επιμέρους αναφορές, σημασία έχει η συνολική δομή του λόγου και κυρίως οι έννοιες που απουσίασαν και που επιτρέπουν μια ανάγνωση που ξεπερνά την επικαιρότητα και φωτίζει βαθύτερες τάσεις στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται οι ΗΠΑ τον ρόλο τους στο διεθνές σύστημα.

Στο επίκεντρο της ομιλίας του Τραμπ βρέθηκε η έννοια της ασφάλειας όχι όμως ως αποτέλεσμα συνεργασίας, θεσμών ή κοινών κανόνων αλλά αντιθέτως, παρουσιάστηκε ως άμεση συνάρτηση του εθνικού συμφέροντος των ΗΠΑ και του ελέγχου κρίσιμων παραμέτρων ισχύος.

Η ασφάλεια εμφανίστηκε ως ένα πρακτικό ζήτημα διαχείρισης χώρου, πόρων και οικονομικών δυνατοτήτων και οι αναφορές σε πολυμερείς μηχανισμούς ή συλλογικές διαδικασίες λήψης αποφάσεων έμειναν στο περιθώριο.

Η αναφορά στη Γροιλανδία είναι ενδεικτική αυτής της προσέγγισης καθώς δεν εντάχθηκε σε ένα πλαίσιο διεθνούς δικαίου ή πολυμερούς συνεννόησης αλλά παρουσιάστηκε ως στρατηγική αναγκαιότητα των Ηνωμένων Πολιτειών με όρους ελέγχου και δυνατότητας επιρροής και όχι με όρους κανόνων ή θεσμικών περιορισμών. Η Γροιλανδία λειτουργεί περισσότερο ως παράδειγμα ενός ευρύτερου τρόπου σκέψης για το πώς αντιμετωπίζονται στρατηγικά κρίσιμες περιοχές.

Παράλληλα δόθηκε έμφαση στα οικονομικά εργαλεία και το εμπόριο όπου οι δασμοί και η πρόσβαση στις αγορές παρουσιάστηκαν ως βασικά μέσα άσκησης πίεσης.

Το γεγονός ότι ο Τραμπ απέρριψε τη χρήση στρατιωτικής βίας δεν συνιστά απομάκρυνση από την άσκηση ισχύος αλλά αντίθετα, υποδηλώνει τη μεταφορά της πίεσης στο οικονομικό και θεσμικό πεδίο με τρόπους λιγότερο ορατούς αλλά συχνά πιο αποτελεσματικούς. Πρόκειται για μια μορφή ισχύος που βασίζεται στην αναδιάταξη επιλογών και κόστους, όχι στην άμεση απειλή σύγκρουσης.

Εξίσου αποκαλυπτικό είναι πως από την ομιλία απουσίασαν ουσιαστικές αναφορές στο διεθνές δίκαιο, στους κανόνες που οριοθετούν την άσκηση ισχύος και στις διαδικασίες συλλογικής διαχείρισης κρίσεων. Η έννοια της συμμαχικής διαβούλευσης επίσης απουσίασε, κάτι που έχει σημασία αν ληφθεί υπόψη το ίδιο το πλαίσιο του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ του Νταβός που παραδοσιακά λειτουργούσε ως χώρος ανάδειξης της πολυμερούς συνεργασίας και της ανάγκης διεθνούς συντονισμού. Στην προκειμένη περίπτωση, αυτά τα στοιχεία άφησαν χώρο σε έναν λόγο που δίνει προτεραιότητα στη διαπραγματευτική ισχύ παρά στα θεσμικα πλαίσια.

Ποιες είναι όμως οι ευρύτερες επιπτώσεις; Ο Τραμπ με αυτήν την ομιλία, που δεν αφορά αποκλειστικά τις Ηνωμένες Πολιτείες, θέτει στην ουσία ευρύτερα ερωτήματα για τη λειτουργία του διεθνούς συστήματος σε μια περίοδο όπου η οικονομική αλληλεξάρτηση μπορεί να μετατραπεί σε εργαλείο πίεσης και τελικά, η εικόνα αυτή υπογραμμίζει τη σημασία που πρέπει να δώσει η Ευρώπη τόσο στη θεσμική συνοχή όσο και στην κοινή διαπραγματευτική στάση, σε ένα περιβάλλον όπου οι κανόνες δεν προβάλλονται πλέον ως αυτονόητο σημείο αναφοράς. Για μικρότερα κράτη με υψηλή γεωστρατηγική αξία, υπενθυμίζεται ότι η γεωγραφία από μόνη της δεν εγγυάται ασφάλεια αν δεν έχουν συμμαχική και θεσμική στήριξη.

Η ομιλία Τραμπ στο Νταβός (αναμενόμενη σε μεγάλο βαθμό μετά την δημοσίευση της Εθνικής Στρατηγικής Ασφάλειας των ΗΠΑ τον Δεκέμβριο) μπορεί να διαβαστεί ως ένδειξη μιας ευρύτερης μετατόπισης στον τρόπο με τον οποίο νοείται η άσκηση ισχύος και αντανακλά μια διεθνή πραγματικότητα όπου τα πλεονεκτήματα προηγούνται των κανόνων και η πίεση ασκείται κυρίως μέσω οικονομικών και θεσμικών εργαλείων, υποδηλώνοντας έτσι τις δομικές αλλαγές μέσα στις οποίες διαμορφώνεται πλέον η διεθνής τάξη. Το γεγονός ότι ο Τραμπ μετά την ομιλία του ανακοίνωσε πως αποσύρει τους τους δασμούς που είχε προαναγγείλει πως θα επιβάλλει στις οκτώ χώρες ως συγκεκριμένα εργαλεία πίεσης, δεν συνεπάγεται και εγκατάλειψη των αμερικανικών επιδιώξεων, απλά επιχειρεί να προσαρμόσει τα μέσα με τα οποία αυτές επιδιώκονται.