Οι πρόσφατες εξελίξεις στη Βενεζουέλα έχουν επαναφέρει στο προσκήνιο θεμελιώδη ερωτήματα σχετικά με τη δομή του διεθνούς νομισματικού συστήματος, τον ρόλο του δολαρίου ως παγκόσμιου αποθεματικού νομίσματος και τις γεωπολιτικές συνέπειες της αποδολαριοποίησης.
Το σύστημα του πετροδόλαρου: ιστορική αναδρομή
Η συμφωνία του 1974 μεταξύ των ΗΠΑ και της Σαουδικής Αραβίας αποτέλεσε καθοριστική στιγμή για την παγκόσμια οικονομία. Μετά την κατάρρευση του συστήματος Bretton Woods το 1971 και την αποσύνδεση του δολαρίου από το χρυσό, οι ΗΠΑ χρειάζονταν έναν νέο μηχανισμό για τη διατήρηση της διεθνούς ζήτησης για το νόμισμά τους. Η λύση ήρθε μέσω της διπλωματίας του Υπουργού Εξωτερικών Henry Kissinger.
Η συμφωνία ήταν απλή αλλά επαναστατική: η Σαουδική Αραβία θα τιμολογούσε το πετρέλαιο της αποκλειστικά σε δολάρια ΗΠΑ και θα επένδυε τα έσοδα της σε αμερικανικά κρατικά ομόλογα. Σε αντάλλαγμα, οι ΗΠΑ θα παρείχαν στρατιωτική προστασία και όπλα. Σταδιακά, άλλα μέλη του ΟΠΕΚ ακολούθησαν το παράδειγμα, δημιουργώντας αυτό που αποκαλούμε σήμερα σύστημα πετροδόλαρου.
Αυτό το σύστημα παρείχε στις ΗΠΑ εξαιρετικά πλεονεκτήματα. Δημιούργησε μια δομική ζήτηση για δολάρια, επιτρέποντας στη Federal Reserve να διατηρεί επεκτατική νομισματική πολιτική χωρίς τις συνήθεις πληθωριστικές συνέπειες. Επίσης, επέτρεψε στις ΗΠΑ να χρηματοδοτούν μεγάλα δημοσιονομικά ελλείμματα και να διατηρούν την παγκόσμια στρατιωτική τους παρουσία.
Η Βενεζουέλα: ενεργειακός κολοσσός και γεωπολιτικός παίκτης
Η Βενεζουέλα διαθέτει τα μεγαλύτερα αποδεδειγμένα αποθέματα πετρελαίου στον κόσμο περίπου 303 δισεκατομμύρια βαρέλια σύμφωνα με στοιχεία του OPEC (2023). Αυτό υπερβαίνει τα αποθέματα της Σαουδικής Αραβίας (περίπου 267 δισεκατομμύρια) και αντιπροσωπεύει περίπου το 18% των παγκόσμιων αποδεδειγμένων αποθεμάτων.
Ωστόσο, αυτός ο ενεργειακός πλούτος δεν έχει μεταφραστεί σε οικονομική ευημερία. Η παραγωγή πετρελαίου της Βενεζουέλας κατέρρευσε από περίπου 3 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως το 2000 σε κάτω από 800.000 βαρέλια το 2020, λόγω υποεπένδυσης, κακοδιαχείρισης και κυρώσεων. Παρά την πρόσφατη ανάκαμψη σε περίπου 1 εκατομμύριο βαρέλια ημερησίως, η χώρα παραμένει μακριά από τις δυνατότητες της.
Η στροφή προς την αποδολαριοποίηση
Από το 2018, η κυβέρνηση Maduro έχει προωθήσει ενεργά την αποδολαριοποίηση των ενεργειακών συναλλαγών της. Αυτή η στρατηγική περιλαμβάνει:
1. Διαφοροποίηση νομισμάτων πληρωμής: η Βενεζουέλα άρχισε να δέχεται κινεζικό yuan, ευρώ και ρωσικά ρούβλια για εξαγωγές πετρελαίου.
2. Εμβάθυνση σχέσεων με την Κίνα: η Κίνα έχει γίνει ο μεγαλύτερος πιστωτής της Βενεζουέλας, με δάνεια που υπερβαίνουν τα 60 δισεκατομμύρια δολάρια την τελευταία δεκαετία. Μέρος της αποπληρωμής γίνεται σε πετρέλαιο, παρακάμπτοντας το δολάριο.
3. Ενδιαφέρον για τους BRICS: η Βενεζουέλα έχει εκφράσει ενδιαφέρον για ένταξη στους BRICS (Βραζιλία, Ρωσία, Ινδία, Κίνα, Νότια Αφρική), που από το 2024 έχουν επεκταθεί με νέα μέλη.
Αυτές οι κινήσεις εντάσσονται σε ευρύτερη παγκόσμια τάση. Σύμφωνα με στοιχεία του IMF, το μερίδιο του δολαρίου στα παγκόσμια συναλλαγματικά αποθέματα μειώθηκε από 71% το 2000 σε περίπου 58% το 2024. Παράλληλα, το yuan αντιπροσωπεύει πλέον περίπου 3% των παγκόσμιων αποθεμάτων, αυξημένο από σχεδόν μηδενικά το 2016.
Η κρίσιμη επίσκεψη Ding Xuexiang: το στρατηγικό χρονοδιάγραμμα
Ένα από τα πιο σημαντικά στοιχεία των πρόσφατων εξελίξεων είναι η επίσκεψη του Ding Xuexiang, Πρώτου Αντιπροέδρου της Λαϊκής Δημοκρατίας της Κίνας και μέλους της Μόνιμης Επιτροπής του Πολιτικού Γραφείου του ΚΚΚ, στο Καράκας.
Ο Ding, που θεωρείται ένας από τους πλέον έμπιστους συνεργάτες του Xi Jinping, κατέχει το τρίτο υψηλότερο αξίωμα στην κινεζική ιεραρχία. Η παρουσία του στη Βενεζουέλα δεν ήταν απλή πρωτοκολλική επίσκεψη, αλλά μια αποστολή υψηλού στρατηγικού βάρους.
Το περιεχόμενο των συνομιλιών
Σύμφωνα με αναφορές, οι συζητήσεις μεταξύ Maduro και της κινεζικής αντιπροσωπείας περιελάμβαναν:
1. Στρατιωτική συνεργασία: Η πιο κρίσιμη πτυχή φαίνεται να ήταν η συζήτηση για πιθανή ανάπτυξη κινεζικών στρατιωτικών δυνάμεων ή στρατιωτικών συμβούλων στο έδαφος της Βενεζουέλας. Αυτό θα αποτελούσε πρωτοφανή κίνηση για την Κίνα στο δυτικό ημισφαίριο.
2. Οικονομική ενίσχυση: νέες πιστωτικές γραμμές και επενδύσεις στον ενεργειακό τομέα, με στόχο την αύξηση της παραγωγής πετρελαίου που προορίζεται για την κινεζική αγορά.
3. Συστήματα πληρωμών: περαιτέρω ενσωμάτωση της Βενεζουέλας στο κινεζικό σύστημα CIPS, απομακρύνοντας πλήρως τις ενεργειακές συναλλαγές από το SWIFT.
4. Τεχνολογική υποστήριξη: μεταφορά τεχνολογίας για τον εκσυγχρονισμό της βενεζουελανής πετρελαϊκής βιομηχανίας.
Η γεωπολιτική σημασία
Η επίσκεψη αυτή πρέπει να τοποθετηθεί εντός του πλαισίου του “Δόγματος Monroe” και της αμερικανικής αντίληψης για το δυτικό ημισφαίριο. Από το 1823, οι ΗΠΑ θεωρούν τη Λατινική Αμερική ως τη σφαίρα επιρροής τους και αντιτίθενται σε ευρωπαϊκές ή άλλες εξωτερικές παρεμβάσεις.
Η πιθανότητα κινεζικής στρατιωτικής παρουσίας στη Βενεζουέλα θα παραβίαζε ένα θεμελιώδες δόγμα της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής. Για να κατανοήσουμε την ένταση της αντίδρασης, αρκεί να θυμηθούμε την κρίση των πυραύλων της Κούβας το 1962, όταν ο κόσμος βρέθηκε στο χείλος πυρηνικού πολέμου λόγω της σοβιετικής στρατιωτικής παρουσίας στην Καραϊβική.
Το χρονοδιάγραμμα και η αμερικανική αντίδραση
Το timing των γεγονότων είναι αποκαλυπτικό:
Πρωί της ίδιας ημέρας: συνάντηση Maduro Ding Xuexiang στο Προεδρικό Μέγαρο Miraflores
Απόγευμα της ίδιας ημέρας: αμερικανική στρατιωτική επιχείρηση και σύλληψη του Maduro
Η ταχύτητα της αμερικανικής αντίδρασης υποδηλώνει είτε προγενέστερη πληροφόρηση για το περιεχόμενο των συνομιλιών, είτε ήδη σχεδιασμένη επιχείρηση που επιταχύνθηκε λόγω των εξελίξεων. Η κινεζική αντιπροσωπεία φέρεται να βρισκόταν ακόμη στο Καράκας κατά τη στιγμή της επέμβασης, προσθέτοντας ένα επιπλέον διπλωματικό επεισόδιο.
Το μήνυμα στο Πεκίνο
Η αμερικανική κίνηση στέλνει σαφές μήνυμα στην Κίνα:
1. Περιορισμός της στρατιωτικής επέκτασης: Οι ΗΠΑ δεν θα ανεχθούν κινεζική στρατιωτική παρουσία στο δυτικό ημισφαίριο, όπως αντιδρούν στην κινεζική επέκταση στη Νότια Κινεζική Θάλασσα.
2. Προστασία του πετροδολαρίου: η αποδολαριοποίηση με κινεζική υποστήριξη συναντά απόλυτα όρια.
3. Αποτροπή άλλων χωρών: κάθε χώρα που εξετάζει παρόμοια στρατηγική συνεργασία με την Κίνα πρέπει να λάβει υπόψη τις συνέπειες.
Ιστορικά προηγούμενα: Ιράκ και Λιβύη
Η αφήγηση συνδέει την κρίση της Βενεζουέλας με προηγούμενες περιπτώσεις όπου ηγέτες χωρών προσπάθησαν να απομακρυνθούν από το δολάριο:
Ιράκ (2000): το Νοέμβριο του 2000, ο Saddam Hussein ανακοίνωσε ότι το Ιράκ θα πωλούσε πετρέλαιο σε ευρώ αντί για δολάρια στο πλαίσιο του προγράμματος “Oil for Food” του ΟΗΕ. Η απόφαση αυτή εκλήφθηκε ως πολιτική πρόκληση στις ΗΠΑ. Τον Μάρτιο του 2003 ακολούθησε η εισβολή των ΗΠΑ, με επίσημη αιτιολογία τα όπλα μαζικής καταστροφής που ουδέποτε βρέθηκαν.
Λιβύη (2011): Ο Muammar Gaddafi είχε προτείνει τη δημιουργία χρυσού δηναρίου ως παναφρικανικού νομίσματος για το εμπόριο πετρελαίου. Διαρρεύσαντα emails της Hillary Clinton από το 2016 υποδηλώνουν ότι οι γαλλικές ανησυχίες για τον οικονομικό ρόλο της Λιβύης στην Αφρική έπαιξαν ρόλο στην απόφαση για στρατιωτική επέμβαση του ΝΑΤΟ.
Ωστόσο, αυτές οι περιπτώσεις δεν μπορούν να αναχθούν αποκλειστικά σε νομισματικά ζητήματα. Και οι δύο χώρες αντιμετώπιζαν πολύπλοκες εσωτερικές και περιφερειακές προκλήσεις, παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και διεθνή απομόνωση για πολλούς λόγους.
Το νέο τοπίο: BRICS και εναλλακτικά συστήματα πληρωμών
Οι BRICS έχουν δημιουργήσει μια σειρά θεσμών που στοχεύουν στη μείωση της εξάρτησης από το δολάριο:
1. Cross-Border Interbank Payment System (CIPS): Το κινεζικό σύστημα, που ξεκίνησε το 2015, επεξεργάζεται πλέον συναλλαγές αξίας τρισεκατομμυρίων δολαρίων ετησίως και συνδέει περισσότερες από 1.400 χρηματοπιστωτικά ιδρύματα σε 100+ χώρες.
2. mBridge Project: πρόκειται για πλατφόρμα ψηφιακών νομισμάτων κεντρικών τραπεζών (CBDC) που αναπτύσσεται από την Κίνα, Ταϊλάνδη, ΗΑΕ και Χονγκ Κονγκ, επιτρέποντας άμεσες διασυνοριακές συναλλαγές χωρίς διαμεσολαβητές.
3. New Development Bank (NDB): η τράπεζα των BRICS, με κεφάλαιο 100 δισεκατομμυρίων δολαρίων, χρηματοδοτεί έργα υποδομών και αειφόρου ανάπτυξης, με αυξανόμενο ποσοστό δανείων σε τοπικά νομίσματα.
Οι κίνδυνοι της αποδολαριοποίησης για τις ΗΠΑ
Η σταδιακή αποδολαριοποίηση θέτει σοβαρές προκλήσεις για την αμερικανική οικονομία:
1. Αυξημένο κόστος δανεισμού: εάν η παγκόσμια ζήτηση για δολάρια μειωθεί, οι ΗΠΑ θα αντιμετωπίσουν υψηλότερα επιτόκια για τα κρατικά ομόλογα τους, αυξάνοντας το κόστος εξυπηρέτησης του εθνικού χρέους (που ξεπερνά τα 36 τρισεκατομμύρια δολάρια το 2024).
2. Περιορισμένη νομισματική αυτονομία: η Fed θα έχει λιγότερη ευελιξία για επεκτατική νομισματική πολιτική χωρίς πληθωριστικές συνέπειες.
3. Αποδυνάμωση των κυρώσεων: το δολάριο είναι το κύριο εργαλείο των αμερικανικών οικονομικών κυρώσεων. Εναλλακτικά συστήματα πληρωμών μειώνουν αυτή την αποτελεσματικότητα.
Η κινεζική αντίδραση και οι επιπτώσεις
Η Κίνα έχει επενδύσει τεράστια κεφάλαια στη Βενεζουέλα εκτιμάται ότι πάνω από 60 δισεκατομμύρια δολάρια σε δάνεια και επενδύσεις τις τελευταίες δύο δεκαετίες. Η χώρα αντιπροσωπεύει περίπου το 20% των βενεζουελανών εξαγωγών πετρελαίου.
Η αμερικανική επέμβαση, ειδικά με την κινεζική αντιπροσωπεία παρούσα στο Καράκας, συνιστά διπλωματική ταπείνωση για το Πεκίνο και θέτει σοβαρά ερωτήματα:
1. Προστασία των επενδύσεων: πώς μπορεί η Κίνα να προστατεύσει τις τεράστιες οικονομικές της δεσμεύσεις σε χώρες που βρίσκονται στη σφαίρα επιρροής των ΗΠΑ;
2. Αξιοπιστία ως συνεργάτης: η αδυναμία προστασίας της Βενεζουέλας υπονομεύει την κινεζική αξιοπιστία ως εναλλακτικού ηγεμόνα στο διεθνές σύστημα.
3. Κλιμάκωση ή υποχώρηση: το Πεκίνο πρέπει να αποφασίσει αν θα αντιδράσει με κυρώσεις, διπλωματική πίεση ή θα αποδεχθεί την αμερικανική κίνηση ως fait accompli.
Status quo και προοπτικές
Η κατάσταση στη Βενεζουέλα αντανακλά ευρύτερες γεωοικονομικές μετατοπίσεις και αποκαλύπτει τα όρια της μετάβασης σε ένα πολυπολικό σύστημα. Το σύστημα του πετροδόλαρου, που κυριάρχησε για πέντε δεκαετίες, αντιμετωπίζει δομικές προκλήσεις από την άνοδο των αναδυόμενων οικονομιών, την τεχνολογική καινοτομία στα χρηματοπιστωτικά συστήματα και την αυξανόμενη πολυπολικότητα της παγκόσμιας τάξης.
Η επίσκεψη του Ding Xuexiang και η άμεση αμερικανική αντίδραση υπογραμμίζουν ότι η σύγκρουση μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας είναι εμπορική, τεχνολογική, αλλά αφορά τον ίδιο τον έλεγχο της παγκόσμιας οικονομικής αρχιτεκτονικής. Η Βενεζουέλα, με τα τεράστια ενεργειακά της αποθέματα και τη στρατηγική της θέση, έγινε το πεδίο μάχης αυτής της σύγκρουσης.
Ωστόσο, η μετάβαση σε ένα πολυνομισματικό σύστημα θα είναι σταδιακή. Το δολάριο διατηρεί σημαντικά πλεονεκτήματα: βάθος και ρευστότητα των αμερικανικών χρηματοπιστωτικών αγορών, ισχύ του νομικού συστήματος των ΗΠΑ και εκτεταμένα δίκτυα συναλλαγών. Κανένα άλλο νόμισμα δεν προσφέρει ακόμη παρόμοιο συνδυασμό χαρακτηριστικών.
Η πραγματική πρόκληση για τις ΗΠΑ είναι η πλήρης αντικατάσταση και η σταδιακή διάβρωση της κυριαρχίας του. Μια μετάβαση από μονοπώλιο σε πολυπολικό νομισματικό σύστημα θα μπορούσε να μεταβάλει ριζικά την παγκόσμια οικονομική ισορροπία δυνάμεων τις επόμενες δεκαετίες. Μπορεί ο κόσμος να διαχειριστεί αυτή τη μετάβαση ειρηνικά, ή θα οδηγήσει σε περαιτέρω κλιμάκωση και αποσταθεροποίηση;
Τ.Κ
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου