Τα «φέρετρα» Δένδια, ο πόλεμος και οι ανήλικοι στα στρατόπεδα

Τα «φέρετρα» Δένδια, ο πόλεμος και οι ανήλικοι στα στρατόπεδα

Από Ιωάννα Ηλιάδη

Οι επισκέψεις ανηλίκων σε στρατόπεδα ανοίγουν ζήτημα για την κανονικοποίηση του πολέμου σε παιδιά και τη χρήση της ήπιας ισχύος μέσα από «εκπαιδευτικές» δράσεις.

Ανήλικοι στα στρατόπεδα: Μαθητές Δημοτικού, δηλαδή παιδιά κάτω των 12 ετών, επισκέπτονται στρατόπεδα και στρατιωτικούς χώρους. Αυτό προκύπτει από ανακοινώσεις των Γενικών Επιτελείων, αλλά και σχολείων, που καταγράφουν επισκέψεις παιδιών κάτω των 12 ετών σε χώρους που συνδέονται με την εκπαίδευση, την οργάνωση και την προετοιμασία για πόλεμο.

Οι επισκέψεις παρουσιάζονται ως «εκπαιδευτικές». Στις ανακοινώσεις χρησιμοποιούνται λέξεις όπως «ενημέρωση», «ξενάγηση», «γνωριμία» και «ιστορία». Το ήπιο λεξιλόγιο όμως δεν αλλάζει τον χαρακτήρα του χώρου. Ένα στρατόπεδο υπηρετεί τη στρατιωτική λειτουργία του κράτους. Και όταν παιδιά Δημοτικού μπαίνουν σε τέτοιους χώρους, το ερώτημα δεν είναι αν είδαν κάτι «ενδιαφέρον». Το ερώτημα είναι τι κανονικοποιείται στο παιδικό βλέμμα.

Το θέμα δεν αφορά μόνο τις σχολικές επισκέψεις. Συνδέεται με τις δηλώσεις του υπουργού Εθνικής Άμυνας Νίκου Δένδια για την «αλλαγή κουλτούρας των ευρωπαϊκών κοινωνιών», την «επιστροφή σε ένα πνεύμα αυτοθυσίας» και την Ευρώπη που «δεν αντέχει να δει φέρετρα με σημαία πάνω». Αυτή η γλώσσα δεν αφορά μόνο τη στρατιωτική οργάνωση. Αφορά την κοινωνική αποδοχή του πολέμου, της απώλειας και της θυσίας.

Ανήλικοι μαθητές Δημοτικού σε στρατόπεδα

Οι περιπτώσεις που έχουν καταγραφεί δεν αφορούν μαθητές Λυκείου λίγο πριν από τις πανελλαδικές ή εφήβους που αναζητούν επαγγελματική κατεύθυνση. Αφορούν παιδιά Δημοτικού.

Στις 23 Απριλίου 2026, η Πολεμική Αεροπορία ανακοίνωσε επίσκεψη μαθητών του Δημοτικού Σχολείου Νέας Κίου στην 120 Πτέρυγα Εκπαίδευσης Αέρος, στην Καλαμάτα. Η επίσκεψη είχε γίνει την προηγούμενη ημέρα, στις 22 Απριλίου 2026.

Στις 10 Μαρτίου 2026, ανακοινώθηκε επίσκεψη του 2ου Δημοτικού Σχολείου Άργους στην 120 Πτέρυγα Εκπαίδευσης Αέρος (120 ΠΕΑ). Η επίσκεψη είχε πραγματοποιηθεί στις 6 Μαρτίου.

Στις 17 Μαρτίου 2026, ανακοινώθηκε επίσκεψη του 3ου Δημοτικού Σχολείου Μαρκοπούλου στο Κέντρο Εκπαίδευσης Φρουρών Σκύλων (ΚΕΦΣΚΥ). Η επίσκεψη έγινε στις 13 Μαρτίου 2026 και χαρακτηρίστηκε «εκπαιδευτική».

Υπάρχουν και ανακοινώσεις από σχολεία. Το 1ο Δημοτικό Σχολείο Καλαμάτας ανέφερε επίσκεψη στην 120 Πτέρυγα Εκπαίδευσης Αέρος, στο πλαίσιο των εορταστικών εκδηλώσεων της Πολεμικής Αεροπορίας. Στην ανακοίνωση αναφέρεται ότι οι μαθητές γνώρισαν τον χώρο και τη δράση της Πολεμικής Αεροπορίας, περιηγήθηκαν σε εκθέσεις φωτογραφίας και αεροπορικού εξοπλισμού και είδαν από κοντά αεροσκάφη και οχήματα που χρησιμοποιούνται στην εκπαίδευση και στις επιχειρησιακές αποστολές.

Το 2ο Δημοτικό Σχολείο Κρυονερίου ανακοίνωσε εκπαιδευτική επίσκεψη της ΣΤ΄ τάξης στον Εθνικό Κήπο και στην Προεδρική Φρουρά. Στην ανακοίνωση του σχολείου η έμφαση πέφτει στον χαρακτήρα της εκδρομής, όμως η Προεδρική Φρουρά παραμένει στρατιωτική μονάδα, με αποστολή, ιεραρχία, στολή και κρατικό συμβολισμό.Επισκέψεις μαθητών Δημοτικού σε στρατόπεδα καταγράφονται ως «εκπαιδευτικές», όμως αφορούν παιδιά κάτω των 12 ετών σε χώρους στρατιωτικής λειτουργίας.

Κάτω των 12 ετών σε χώρους προετοιμασίας πολέμου

Οι επισκέψεις δεν αφορούν εφήβους που εξετάζουν επαγγελματικές επιλογές. Αφορούν παιδιά Δημοτικού, δηλαδή ηλικίες κάτω των 12 ετών, για τις οποίες η κοινωνία βάζει περιορισμούς ακόμη και στην τηλεοπτική έκθεση στη βία.

Το Εθνικό Συμβούλιο Ραδιοτηλεόρασης έχει εκδώσει την Οδηγία 1/2023 για τη σήμανση των οπτικοακουστικών προγραμμάτων και την προστασία των ανηλίκων. Η ίδια η ύπαρξη ηλικιακής σήμανσης και ειδικής ενημέρωσης για περιεχόμενο που μπορεί να επηρεάσει ανηλίκους δείχνει ότι η παιδική ηλικία χρειάζεται όρια απέναντι στη βία, στον φόβο και στην απειλή.

Εδώ βρίσκεται η αντίφαση. Η εικόνα της βίας στην οθόνη χρειάζεται σήμανση, ηλικιακή κατάταξη και γονικό έλεγχο. Η επαφή παιδιών Δημοτικού με χώρους όπου το κράτος οργανώνει την ένοπλη ισχύ του παρουσιάζεται ως σχολική εμπειρία.

Η επίσκεψη σε στρατόπεδο δεν είναι περίπατος σε δημόσιο χώρο. Είναι είσοδος παιδιών σε χώρο που υπάρχει για την εκπαίδευση, την οργάνωση και τη διατήρηση της πολεμικής ικανότητας του κράτους. Ακόμη κι αν δεν εμφανίζονται όπλα με επιθετικό τρόπο, ακόμη κι αν η ξενάγηση είναι ευγενική, ακόμη κι αν οι στρατιωτικοί μιλούν με παιδαγωγική προσοχή, το πλαίσιο παραμένει στρατιωτικό.

Για ένα παιδί Δημοτικού, η εντύπωση προηγείται της κριτικής επεξεργασίας. Το παιδί δεν διαβάζει στρατηγική ανάλυση. Βλέπει χώρο, στολή, τάξη, σύμβολα, αεροσκάφη, στρατιωτικά οχήματα, φρουρές, τελετουργία. Η μνήμη που μένει δεν είναι θεωρητική. Είναι βιωματική.

Τα «φέρετρα με σημαία» και η αλλαγή κουλτούρας

Οι δηλώσεις του Νίκου Δένδια για την «αλλαγή κουλτούρας» και τα «φέρετρα με σημαία» δείχνουν ότι το υπουργείο Άμυνας δεν μιλά μόνο για στρατιωτική αναδιοργάνωση. Μιλά για αλλαγή κοινωνικής στάσης απέναντι στον πόλεμο και στη θυσία.

Ο κ. Δένδιας, μιλώντας στο Athens Security Forum, είπε ότι το πρώτο προαπαιτούμενο για την ευρωπαϊκή άμυνα είναι «η αλλαγή κουλτούρας των ευρωπαϊκών κοινωνιών». Το εξήγησε ως «επιστροφή σε ένα πνεύμα αυτοθυσίας» και πρόσθεσε ότι ο Ευρωπαίος πρέπει να έχει στη συνείδησή του πως μπορεί να χρειαστεί να θυσιαστεί για να υπερασπίσει τα δικαιώματα που απολαμβάνει. Στην ίδια τοποθέτηση είπε ότι «σήμερα η Ευρώπη δεν αντέχει να δει φέρετρα με σημαία πάνω, ούτε καν με την ευρωπαϊκή».

Αυτές οι δηλώσεις συγκροτούν πολιτικό πλαίσιο. Δεν περιγράφουν μόνο αμυντική ικανότητα. Περιγράφουν επιδίωξη αλλαγής κοινωνικής στάσης απέναντι στην απώλεια. Ζητούν κοινωνία πιο πρόθυμη να αποδεχθεί τον πόλεμο ως ενδεχόμενο και τη θυσία ως προϋπόθεση της άμυνας.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, οι επισκέψεις ανηλίκων σε στρατόπεδα δεν μπορούν να περνούν ως αθώες σχολικές δράσεις. Το σχολείο δεν μεταφέρει απλώς παιδιά σε έναν χώρο. Μεταφέρει παιδιά σε ένα οργανωμένο περιβάλλον κρατικής ισχύος, την ώρα που η πολιτική ηγεσία μιλά για «αυτοθυσία» και «φέρετρα με σημαία».

Η «Ατζέντα 2030» και η στρατιωτική «αναμόρφωση»

Η «Ατζέντα 2030» παρουσιάζεται κυρίως ως σχέδιο εκσυγχρονισμού των Ενόπλων Δυνάμεων. Σχολές, θητεία, δομές, εξοπλισμοί, εκπαίδευση, τεχνολογία, αναδιοργάνωση. Όμως η πιο ευαίσθητη πλευρά της βρίσκεται στην κοινωνία: πώς θα κανονικοποιηθεί ο πόλεμος, πώς θα ξαναχτιστεί η εικόνα του στρατού, πώς θα γίνει ελκυστική η στρατιωτική καριέρα, πώς θα αποκτήσει η άμυνα κοινωνική αποδοχή σε μια εποχή όπου οι στρατιωτικές σχολές πιέζονται από χαμηλότερο ενδιαφέρον.

Η προσέγγιση των μαθητών εκτείνεται και πέρα από το Δημοτικό. Το ΓΕΣ έχει συνδέσει τον «σχολικό επαγγελματικό προσανατολισμό» με «Δράσεις Ελκυστικότητας των Στρατιωτικών Σχολών» για γονείς και κηδεμόνες μαθητών Γ΄ Γυμνασίου και Λυκείου.

Η λέξη «ελκυστικότητα» έχει σημασία. Δείχνει ότι ο στόχος δεν περιορίζεται στην παροχή πληροφοριών για τις στρατιωτικές σχολές. Περιλαμβάνει και την προσπάθεια να παρουσιαστεί η στρατιωτική διαδρομή ως θετική επιλογή σε ανήλικους μαθητές και στις οικογένειές τους.

Στους εφήβους ο επαγγελματικός προσανατολισμός προϋποθέτει πλήρη ενημέρωση για σπουδές, υποχρεώσεις, δικαιώματα, περιορισμούς και πραγματικές συνθήκες εργασίας. Στα παιδιά Δημοτικού δεν υπάρχει τέτοια διαδικασία. Υπάρχει κυρίως έκθεση στην εικόνα του στρατού, πριν αναπτύξουν τα εργαλεία να κατανοήσουν τη σχέση στρατού, πολέμου, κράτους και θυσίας.

Η ήπια ισχύς δεν αφορά μόνο το εξωτερικό

Η Σχολή Εθνικής Άμυνας έχει περιγράψει την ήπια ισχύ ως εργαλείο στρατηγικής για τις Ένοπλες Δυνάμεις. Στις επισκέψεις μαθητών σε στρατόπεδα, η ίδια λογική μεταφέρεται στο εσωτερικό της κοινωνίας: εικόνα, εμπειρία, σύμβολα και θετική παρουσίαση του στρατιωτικού χώρου.

Στο περιοδικό «ΑΘΗΝΑ» η ήπια ισχύς περιγράφεται με βάση τον Joseph Nye ως ικανότητα επιρροής χωρίς χρήση βίας ή οικονομικών πιέσεων, μέσα από πολιτιστικά και ιδεολογικά μέσα. Στο ίδιο απόσπασμα αναφέρονται ως βασικοί πυλώνες ο πολιτισμός, οι πολιτικές αξίες και η διπλωματική στρατηγική, ενώ η εκπαίδευση εμφανίζεται ως μέσο ενίσχυσης εικόνας και σχέσεων.

Αν η ήπια ισχύς λειτουργεί με εικόνες, εμπειρίες, αφηγήσεις, σύμβολα και θετική παρουσίαση, τότε οι επισκέψεις μαθητών σε στρατόπεδα πρέπει να διαβαστούν με αυτούς τους όρους. Δεν χρειάζεται κάποιος να μιλήσει στα παιδιά για πόλεμο για να τα εξοικειώσει με τον πόλεμο. Αρκεί να παρουσιάσει τον στρατιωτικό χώρο ως ασφαλή, εντυπωσιακό, φιλικό, οργανωμένο και αξιοθαύμαστο.

Η ήπια ισχύς γίνεται ακόμη πιο προβληματική όταν απευθύνεται σε παιδιά κάτω των 12 ετών. Ο ενήλικος μπορεί να διαχωρίσει την εικόνα από την πολιτική λειτουργία. Το παιδί ζει την εμπειρία όπως του προσφέρεται: ως εκδρομή, ως τιμή, ως θέαμα, ως θετική ανάμνηση.

Ποιος ελέγχει τι βλέπουν τα παιδιά στα στρατόπεδα

Το σχολείο έχει ευθύνη για το πλαίσιο μέσα στο οποίο ένα παιδί μπορει να διδαχθεί ιστορία, ειρήνη, διεθνές δίκαιο, δημοκρατία, ανθρώπινο κόστος των πολέμων, μνήμη και κριτική σκέψη. Όταν οργανώνεται επίσκεψη σε στρατόπεδο πρέπει να είναι γνωστό ποιος έχει εγκρίνει το περιεχόμενο της επίσκεψης, τι παρουσιάζεται στους μαθητές, τι έχει προηγηθεί στην τάξη και τι συζητείται μετά την επιστροφή.

Το υπουργείο Παιδείας πρέπει να πει αν υπάρχει ενιαίο πλαίσιο για επισκέψεις μαθητών Δημοτικού σε στρατόπεδα. Αν κάθε σχολείο, κάθε διεύθυνση εκπαίδευσης ή κάθε στρατιωτική μονάδα αποφασίζει κατά περίπτωση, τότε το περιεχόμενο που βλέπουν τα παιδιά εξαρτάται από τοπικές επιλογές, χωρίς δημόσιο έλεγχο, χωρίς κοινά όρια και χωρίς απάντηση για την παιδαγωγική ευθύνη.

Η φράση «να γνωρίσουν τον στρατό» δεν απαντά στο βασικό ερώτημα: γιατί πρέπει παιδιά κάτω των 12 ετών να μπαίνουν σε χώρους προετοιμασίας πολέμου; Η ιστορία και η άμυνα μπορούν να διδαχθούν χωρίς να μετατρέπεται το στρατόπεδο σε παιδική εκπαιδευτική εμπειρία. Μπορούν να τιμήσουν ανθρώπους που υπηρέτησαν χωρίς να διδάσκονται σιωπηρά ότι ο πόλεμος είναι φυσικό περιβάλλον της κοινωνίας.

Η κανονικοποίηση του πολέμου από μικρή ηλικία

Η κανονικοποίηση του πολέμου δεν γίνεται μόνο με μεγάλες δηλώσεις, παρελάσεις ή τηλεοπτικά πάνελ. Μπορεί να γίνει με μια σχολική επίσκεψη, μια φωτογραφία μπροστά σε στρατιωτική εγκατάσταση, μια ξενάγηση σε βάση, μια παρουσίαση αεροπορικού εξοπλισμού, μια εμπειρία που βαφτίζεται «εκπαιδευτική».

Όταν ο υπουργός Νίκος Δένδιας μιλά για κοινωνίες που πρέπει να αποδεχθούν την αυτοθυσία και να αντέξουν τα «φέρετρα με σημαία», οι επισκέψεις παιδιών Δημοτικού σε στρατόπεδα παύουν να είναι μια αθώα σχολική δραστηριότητα. Γίνονται μέρος της προσπάθειας να παρουσιαστεί ο πόλεμος ως κανονικό ενδεχόμενο από πολύ μικρή ηλικία.

Τα παιδιά κάτω των 12 ετών δεν χρειάζονται στρατόπεδα για να μάθουν ιστορία. Χρειάζονται σχολείο που να τους εξηγεί τι σημαίνει πόλεμος για τους ανθρώπους, τις οικογένειες, τους αμάχους, τους ίδιους τους στρατιωτικούς. Χρειάζονται γλώσσα ειρήνης, όχι αισθητική στρατιωτικής ισχύος.

Τα υπουργεία Παιδείας και Εθνικής Άμυνας οφείλουν να εξηγήσουν ποιος αποφάσισε ότι παιδιά Δημοτικού μπορούν να μπαίνουν σε στρατόπεδα και ποια παιδαγωγική λογική επιτρέπει την επαφή τους με χώρους προετοιμασίας πολέμου, σε ηλικίες όπου η ίδια η κοινωνία βάζει όρια ακόμη και στην τηλεοπτική βία.

Συχνές ερωτήσεις

Πηγαίνουν μαθητές Δημοτικού σε στρατόπεδα;

Ναι. Ανακοινώσεις των Ενόπλων Δυνάμεων και σχολείων καταγράφουν επισκέψεις μαθητών Δημοτικού σε αεροπορικές βάσεις, στρατόπεδα και στρατιωτικούς χώρους.

Γιατί τίθεται θέμα για τις ηλικίες κάτω των 12 ετών;

Επειδή πρόκειται για παιδιά που δεν έχουν αναπτύξει ακόμη τα εργαλεία κριτικής κατανόησης της σχέσης στρατού, πολέμου, κρατικής ισχύος και θυσίας.

Πώς συνδέονται οι επισκέψεις με τις δηλώσεις Δένδια για «φέρετρα»;

Ο Νίκος Δένδιας έχει μιλήσει για αλλαγή κουλτούρας, πνεύμα αυτοθυσίας και κοινωνίες που δεν αντέχουν να δουν «φέρετρα με σημαία». Οι επισκέψεις παιδιών σε στρατόπεδα μπαίνουν στο ίδιο πλαίσιο κοινωνικής εξοικείωσης με τον πόλεμο.

Τι σχέση έχει η ήπια ισχύς;

Η ήπια ισχύς λειτουργεί μέσα από εικόνες, εμπειρίες, σύμβολα και θετική παρουσίαση. Όταν εφαρμόζεται σε παιδιά, η επίσκεψη σε στρατόπεδο μπορεί να λειτουργήσει ως κανονικοποίηση του στρατιωτικού κόσμου χωρίς κριτική επεξεργασία.

Ποιος εγκρίνει τις επισκέψεις παιδιών Δημοτικού σε στρατόπεδα;

Το υπουργείο Παιδείας πρέπει να διευκρινίσει αν υπάρχει ενιαίο πλαίσιο έγκρισης, ποιος ελέγχει το περιεχόμενο της επίσκεψης, πώς ενημερώνονται οι γονείς και ποια παιδαγωγικά όρια τίθενται για παιδιά κάτω των 12 ετών.