Από Ιωάννα Ηλιάδη
Η γραμμή SOS ψυχολογικής υποστήριξης του 2012 δείχνει ότι η ανάγκη για εμπιστευτική βοήθεια στις Ένοπλες Δυνάμεις είχε αναγνωριστεί πολύ πριν από τη σημερινή αυστηροποίηση στα Ι5.
Η ψυχική υγεία στον στρατό εμφανίζεται ήδη στο περιοδικό «Στρατός & Ενημέρωση» ως ζήτημα που αφορούσε στρατευμένους, οικογένειες, στρατιωτικό και πολιτικό προσωπικό των Ενόπλων Δυνάμεων. Στο τεύχος Ιανουαρίου – Φεβρουαρίου – Μαρτίου 2012, η Τηλεφωνική Γραμμή Ψυχολογικής Υποστήριξης SOS παρουσιαζόταν ως 24ωρη υπηρεσία για όσους χρειάζονταν να μιλήσουν σε ειδικό. Το μήνυμα ήταν άμεσο: «Θέλεις να μιλήσεις σε κάποιον; Τώρα έχεις επιλογή».
Η αναφορά αυτή διαβάζεται σήμερα μέσα σε βαρύτερο περιβάλλον. Η Πανελλαδική Ομοσπονδία Ενώσεων Στρατιωτικών ΠΟΕΣ παρουσίασε πρόσφατα στοιχεία για θανάτους, αυτοκτονίες και τραυματισμούς στις Ένοπλες Δυνάμεις, θέτοντας θέμα καταγραφής και λογοδοσίας. Την ίδια ώρα, ο νόμος Δένδια για τις αναβολές και απαλλαγές για λόγους ψυχικής υγείας έχει ανοίξει νέο κύκλο αντιδράσεων, με γιατρούς και προσφεύγοντες στο Συμβούλιο της Επικρατείας να μιλούν για άνιση και προβληματική μεταχείριση των ψυχικών παθήσεων.
Η γραμμή SOS στο 414 ΣΝΕΝ
Στο τεύχος του 2012 αναφέρεται ότι οι κλήσεις στη γραμμή ήταν εμπιστευτικές, απόρρητες, χωρίς χρέωση και προστατευμένες με βάση τη διασφάλιση των προσωπικών δεδομένων. Η γραμμή λειτουργούσε καθημερινά, σε 24ωρη βάση, στο 414 Στρατιωτικό Νοσοκομείο Ειδικών Νοσημάτων, στην Πεντέλη.
Η διατύπωση έχει σημασία γιατί αγγίζει έναν φόβο που παραμένει ισχυρός: τον φόβο της έκθεσης. Σε έναν χώρο όπου η αντοχή, η πειθαρχία και η σιωπή συχνά θεωρούνται στοιχεία της υπηρεσιακής ζωής, το απόρρητο δεν είναι τεχνική πρόβλεψη. Είναι όρος εμπιστοσύνης.
Η γραμμή δεν προβαλλόταν με ψυχρή υπηρεσιακή γλώσσα. Το μήνυμα «Μη διστάζεις, τηλεφώνησέ μας» δείχνει ότι το δύσκολο βήμα δεν ήταν μόνο να υπάρχει διαθέσιμη δομή, αλλά να μπορέσει κάποιος να ζητήσει βοήθεια χωρίς ντροπή και χωρίς φόβο.
Ποιοι μπορούσαν να ζητήσουν βοήθεια
Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο είναι το εύρος των αποδεκτών. Η γραμμή απευθυνόταν σε όλο το προσωπικό των Ενόπλων Δυνάμεων, με ρητή αναφορά στα «στρατευμένα παιδιά», στο οικογενειακό περιβάλλον, στο στρατιωτικό και πολιτικό προσωπικό των ΕΔ. Το πρόγραμμα του ΥΕΘΑ παρουσιαζόταν ως στελεχωμένο από επαγγελματίες ψυχολόγους και ψυχιάτρους, με παροχή στήριξης και συμβουλευτικής για ζητήματα που αφορούσαν τη διαφύλαξη της ψυχικής υγείας.
Αυτό δείχνει ότι η ψυχολογική πίεση δεν αντιμετωπιζόταν μόνο ως υπόθεση ενός στρατευμένου που δυσκολεύεται να προσαρμοστεί στη θητεία. Αναγνωριζόταν ότι γύρω από τη στρατιωτική ζωή υπάρχει ένα ευρύτερο κοινωνικό πεδίο: γονείς που ανησυχούν, σύντροφοι που βιώνουν απουσία, παιδιά που μεγαλώνουν με συνεχείς μετακινήσεις, εργαζόμενοι που σηκώνουν καθημερινά το βάρος μιας απαιτητικής υπηρεσιακής πραγματικότητας.
Η στρατιωτική ζωή μεταφέρεται στο σπίτι, στο ενοίκιο, στο σχολείο των παιδιών, στην απόσταση από τον τόπο κατοικίας, στην αγωνία της επόμενης μετάθεσης. Η οικογένεια συχνά ζει τις συνέπειες αποφάσεων που δεν ελέγχει.
Οι αριθμοί που ζητούν απαντήσεις: θάνατοι και αυτοκτονίες στις Ένοπλες Δυνάμεις
Η γραμμή SOS του 2012 δείχνει την ανάγκη στήριξης. Τα πρόσφατα στοιχεία της ΠΟΕΣ δείχνουν πόσο κρίσιμη είναι η πλήρης καταγραφή των περιστατικών υγείας μέσα στις Ένοπλες Δυνάμεις. Πριν από λίγες ημέρες, η Πανελλαδική Ομοσπονδία Ενώσεων Στρατιωτικών παρουσίασε στοιχεία για 411 θανάτους και 163 τραυματισμούς στις Ένοπλες Δυνάμεις, για την περίοδο 1990 – Απρίλιος 2026, με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Υγείας και Ασφάλειας στην Εργασία. Η ΠΟΕΣ υπογράμμισε ότι οι αριθμοί δεν μπορούν να θεωρηθούν πλήρης αποτύπωση, επειδή σε πολλές περιπτώσεις δεν υπάρχουν διαθέσιμες πληροφορίες για την αιτία θανάτου ή για τη σχέση του περιστατικού με την Υπηρεσία.
Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στις αυτοκτονίες. Σύμφωνα με το δημοσίευμα του Armyvoice.gr, η ΠΟΕΣ αναφέρει ότι κατέγραψε 60 αυτοκτονίες από το 1990 έως τον Απρίλιο του 2026, ενώ επικαλείται πρόσθετα στοιχεία που ανεβάζουν τον αριθμό σε τουλάχιστον 120 από το 2000 μέχρι σήμερα. Η ίδια η απόκλιση δείχνει πόσο δύσκολο είναι να υπάρξει καθαρή εικόνα χωρίς πλήρη, επίσημη και συστηματική καταγραφή.
Η Ομοσπονδία συνδέει το πρόβλημα και με τον τρόπο που καταγράφονται οι θάνατοι και οι τραυματισμοί. Στο ίδιο δημοσίευμα αναφέρεται ότι η ΠΟΕΣ επικαλείται απάντηση του ΥΠΕΘΑ σε κοινοβουλευτικό έλεγχο, σύμφωνα με την οποία είχαν καταγραφεί «13 θανάσιμοι τραυματισμοί και 11 αυτοκτονίες από το 2021 έως το 2025», ενώ η Ομοσπονδία υποστηρίζει ότι για την ίδια περίοδο έχει εντοπίσει διαφορετική εικόνα.
Η ψυχική υγεία δεν αφορά μόνο τη γραμμή υποστήριξης ή τις αναβολές. Αφορά και την καταγραφή των απωλειών, των αυτοκτονιών, των τραυματισμών και των βλαβών υγείας που συνδέονται με την υπηρεσιακή ζωή.
Όταν δεν υπάρχει καθαρή εικόνα, δεν υπάρχει πρόληψη
Η γραμμή SOS του 2012 έδειχνε ότι η ανάγκη ψυχολογικής στήριξης είχε αναγνωριστεί με τρόπο πρακτικό: 24ωρη πρόσβαση, απόρρητο, δωρεάν κλήση, ειδικοί ψυχικής υγείας. Η ανακοίνωση της ΠΟΕΣ σήμερα δείχνει άλλο επίπεδο προβλήματος: αν οι θάνατοι, οι αυτοκτονίες, οι τραυματισμοί και οι σοβαρές επιβαρύνσεις της υγείας δεν καταγράφονται με ενιαίο και αξιόπιστο τρόπο, τότε η μέριμνα μένει χωρίς πραγματικό χάρτη.
Χωρίς πλήρη στοιχεία, η πρόληψη δεν μπορεί να σχεδιαστεί με σοβαρότητα. Αν δεν υπάρχει καθαρή εικόνα για τα περιστατικά, δεν μπορεί να αξιολογηθεί ούτε η πίεση στο προσωπικό ούτε η επάρκεια των μέτρων στήριξης. Η ψυχική κατάρρευση, η αυτοκτονία ή η απομάκρυνση λόγω Ι5 δεν μπορεί να εμφανίζονται αποσπασματικά, μέσα από δημοσιεύματα, απαντήσεις, έρευνες ενώσεων και όχι μέσα από πλήρη δημόσια εικόνα.
Η γραμμή SOS του 2012 έδειχνε ότι η ανάγκη στήριξης είχε αναγνωριστεί. Τα στοιχεία του 2026 δείχνουν ότι χωρίς πλήρη καταγραφή, οι Ένοπλες Δυνάμεις δεν μπορούν να γνωρίζουν εγκαίρως πού η πίεση γίνεται κίνδυνος για το προσωπικό.
Δένδιας και Ι5: Όταν η ψυχική υγεία μπήκε στη γλώσσα της «κοπάνας»
Η αυστηροποίηση για τις αναβολές και τις απαλλαγές Ι5 συνοδεύτηκε από δηλώσεις που φόρτισαν πολιτικά το θέμα. Κατά την παρουσίαση των αλλαγών στη θητεία, ο Νίκος Δένδιας μίλησε για «αυξητική τάση στην κοπάνα» και συνέδεσε τις απαλλαγές με γνωματεύσεις ιδιωτών, σε ένα πεδίο που αφορά και ανθρώπους με πραγματικές ψυχικές παθήσεις. Ο Υπουργός εθνικής άμυνας είπε:
«Δεν είναι ανόητοι αυτοί που φοράνε την τιμημένη στολή του Έλληνα στρατιώτη και πάνε στα σύνορα και ευφυείς αυτοί που μεταφέρουν χαρτιά ιδιωτών και απαλλάσσονται».
Η ίδια διατύπωση καταγράφεται και στην επίσημη παρουσίαση του υπουργείου, όπου ο κ. Δένδιας συνέδεσε την αυστηροποίηση των αναβολών με την προσκόμιση γνωμάτευσης από Επιμελητή Α΄ ή Α΄ Διευθυντή δημόσιου νοσοκομείου και όχι από «οποιονδήποτε ψυχολόγο».
Η σύνδεση των απαλλαγών με την «κοπάνα» βαραίνει ιδιαίτερα όταν αφορά ψυχικές παθήσεις. Ένας νέος που πράγματι νοσεί μπορεί να αισθανθεί ότι πριν ακουστεί ως ασθενής, θα αντιμετωπιστεί ως ύποπτος.
Η κυβέρνηση μπορεί να θέτει ζήτημα ελέγχου καταχρήσεων. Άλλο, όμως, ο έλεγχος και άλλο η δημόσια γλώσσα που φορτώνει τις ψυχικές παθήσεις με καχυποψία. Εκεί αρχίζει ο στιγματισμός.
Νόμος Δένδια: Αυστηρότερο πλαίσιο για τις ψυχικές παθήσεις
Ο ν. 5265/2026 εισήγαγε αυστηρότερο πλαίσιο για τις ψυχικές παθήσεις, διαφοροποιώντας τις από τις υπόλοιπες παθήσεις που οδηγούν σε αναβολή ή απαλλαγή για λόγους υγείας. Το άρθρο 183 προβλέπει ότι η αναβολή κατάταξης διαρκεί έως δύο έτη για μη ψυχικές παθήσεις, ενώ για ψυχικές παθήσεις μπορεί να φτάσει έως πέντε έτη και χορηγείται αποκλειστικά τμηματικά, ανά έτος ή εξάμηνο.
Το άρθρο 208 προβλέπει τις Ειδικές Διακλαδικές Υγειονομικές Ψυχιατρικές Επιτροπές των Ενόπλων Δυνάμεων, οι οποίες εξετάζουν, επανεξετάζουν και γνωματεύουν για τη σωματική ικανότητα όσων πάσχουν από ψυχικές παθήσεις.
Το νέο πλαίσιο δεν περιορίζεται στην ύπαρξη ειδικών επιτροπών. Η διαδικασία για τις ψυχικές παθήσεις γίνεται πιο μακρά, πιο δύσκολη και πιο φορτισμένη από την αρχή. Για έναν νέο που παρακολουθείται ήδη από ψυχίατρο, η αναζήτηση νέας γνωμάτευσης από συγκεκριμένη δημόσια δομή μπορεί να σημαίνει αναμονή, νέα εξέταση, πρόσθετο άγχος και αίσθηση αμφισβήτησης.
Η τελική κρίση δεν έρχεται γρήγορα. Για τις ψυχικές παθήσεις, η αναβολή μπορεί να τραβήξει έως πέντε χρόνια, με τμηματικές επανεξετάσεις. Αυτό κρατά τον άνθρωπο σε παρατεταμένη εκκρεμότητα, ενώ η ίδια η πάθηση μπορεί να απαιτεί σταθερότητα, συνέχεια φροντίδας και σχέση εμπιστοσύνης με τον θεράποντα γιατρό.
Γιατροί: Το νέο πλαίσιο δυσκολεύει ασθενείς με ψυχικές παθήσεις
Ο Ιατρικός Σύλλογος Θεσσαλονίκης ζήτησε την άμεση τροποποίηση του άρθρου 208 του ν. 5265/2026. Σύμφωνα με την ανακοίνωσή του, το νέο πλαίσιο δημιούργησε δυσχέρεια στον προγραμματισμό ραντεβού στα εξωτερικά ιατρεία για χρόνιους ψυχιατρικούς ασθενείς και έθεσε ζήτημα υποβάθμισης των γνωματεύσεων ιδιωτών ψυχιάτρων και ψυχιάτρων του ΕΣΥ με βαθμό Επιμελητή Β΄.
Ο Σύλλογος περιέγραψε ως παράδοξο το γεγονός ότι ασθενείς, των οποίων την παρακολούθηση και την κλινική πορεία γνωρίζει ιδιώτης ψυχίατρος ή ψυχίατρος του ΕΣΥ που ασκεί ιδιωτικό έργο, υποχρεώνονται να λάβουν γνωμάτευση από άλλον ψυχίατρο που θα τους εξετάσει μία φορά στα εξωτερικά ιατρεία.
Η ψυχιατρική παρακολούθηση απαιτεί συνέχεια και γνώση της πορείας του ασθενούς. Όταν το κράτος ζητά νέα γνωμάτευση από γιατρό που βλέπει τον άνθρωπο μία φορά στα εξωτερικά ιατρεία, ενώ υποβαθμίζει τη γνωμάτευση του θεράποντος ψυχιάτρου, η διαδικασία γίνεται μηχανισμός καχυποψίας αντί για φροντίδα.
Στο Συμβούλιο της Επικρατείας οι αναβολές ψυχικής υγείας
Η αυστηρότερη μεταχείριση των ψυχικών παθήσεων δεν αμφισβητείται μόνο πολιτικά και ιατρικά. Έφτασε πλέον και στο Συμβούλιο της Επικρατείας, με τις πρώτες μαζικές προσφυγές κατά διατάξεων του ν. 5265/2026 για τις αναβολές ψυχικής υγείας.
Σύμφωνα με το Armyvoice.gr, κατατέθηκαν στο Συμβούλιο της Επικρατείας οι πρώτες μαζικές προσφυγές κατά διατάξεων του ν. 5265/2026 που αφορούν τις αναβολές για λόγους ψυχικής υγείας. Οι προσφεύγοντες επικαλούνται ζητήματα αντισυνταγματικότητας και στρέφονται κατά ρυθμίσεων που, κατά την επιχειρηματολογία τους, βάζουν ειδικούς περιορισμούς και διαφορετικούς χρόνους κρίσης για τις ψυχικές παθήσεις σε σχέση με άλλες παθήσεις.
Το ίδιο δημοσίευμα αναφέρει ότι οι προσφεύγοντες επικαλούνται, μεταξύ άλλων, την αρχή της αναλογικότητας, την προστασία της ιδιωτικής ζωής, την προστασία των προσωπικών δεδομένων υγείας, την ίση μεταχείριση, την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, την προστασία της υγείας και την αποτελεσματική δικαστική προστασία.
Στον πυρήνα των προσφυγών βρίσκεται η διαφορετική μεταχείριση των ψυχικών παθήσεων σε σχέση με άλλες παθήσεις που οδηγούν σε αναβολή ή απαλλαγή για λόγους υγείας..
Η μοναξιά μέσα σε έναν χώρο γεμάτο κόσμο
Η μοναξιά στον στρατό έχει ιδιαίτερη μορφή. Δεν σημαίνει απαραίτητα ότι κάποιος είναι μόνος. Μπορεί να βρίσκεται διαρκώς ανάμεσα σε άλλους, να ακολουθεί πρόγραμμα, να υπηρετεί, να εκπαιδεύεται, να εργάζεται, και ταυτόχρονα να αισθάνεται ότι δεν μπορεί να μιλήσει.
Για τον στρατευμένο, η μοναξιά μπορεί να γεννιέται από την απομάκρυνση από το σπίτι, από την αίσθηση ότι πρέπει να αντέξει χωρίς να ενοχλήσει, από τον φόβο ότι η δυσκολία θα θεωρηθεί αδυναμία. Για το στέλεχος, μπορεί να συνδέεται με την ευθύνη, τις συνεχείς υπηρεσιακές απαιτήσεις, τις μεταθέσεις, την ανάγκη να εμφανίζεται πάντα λειτουργικό, διαθέσιμο και ψύχραιμο.
Σε αυτό το πλαίσιο, μια γραμμή SOS είχε πρακτική και συμβολική σημασία. Έλεγε ότι κάποιος μπορεί να μιλήσει χωρίς να περάσει πρώτα από το άμεσο περιβάλλον του, χωρίς να εκτεθεί σε συναδέλφους, χωρίς να εξηγήσει γιατί ζητά βοήθεια.
Όταν φοβάσαι ότι θα εκτεθείς, δεν ζητάς βοήθεια
Η αναφορά στην εμπιστευτικότητα και στο απόρρητο των κλήσεων στο υλικό του 2012 δεν ήταν τυχαία. Η ψυχική υγεία στον στρατό συγκρούεται συχνά με τον φόβο του στίγματος. Πολλοί μπορεί να χρειάζονται βοήθεια, αλλά να αποφεύγουν να τη ζητήσουν επειδή φοβούνται ότι η δυσκολία τους θα καταγραφεί, θα σχολιαστεί ή θα επηρεάσει την εικόνα τους.
Αυτό ισχύει ακόμη περισσότερο για μόνιμα στελέχη, που γνωρίζουν ότι η υπηρεσιακή τους πορεία εξαρτάται από αξιολογήσεις, κρίσεις, τοποθετήσεις και εμπιστοσύνη της διοίκησης. Η ψυχολογική υποστήριξη μπορεί να λειτουργήσει μόνο όταν ο άνθρωπος που καλεί πιστεύει ότι δεν θα πληρώσει υπηρεσιακά το γεγονός ότι μίλησε.
Η ίδια αρχή αφορά και τις οικογένειες. Ένας γονέας στρατευμένου ή ένας σύζυγος στελέχους μπορεί να χρειάζεται καθοδήγηση, όχι επειδή έχει υπηρεσιακό ρόλο, αλλά επειδή βιώνει τις συνέπειες της στρατιωτικής ζωής στο σπίτι.
Πίεση, μεταθέσεις και οικογένειες στρατιωτικών
Σήμερα οι παράγοντες πίεσης έχουν πολλαπλασιαστεί. Το κόστος ζωής έχει αυξηθεί, τα ενοίκια πιέζουν τις οικογένειες, οι μεταθέσεις δημιουργούν οικονομικά και ψυχολογικά βάρη, η καθημερινότητα των στρατιωτικών οικογενειών παραμένει δύσκολη. Το προσωπικό καλείται να υπηρετεί σε περιβάλλον αυξημένων απαιτήσεων, ενώ η κοινωνία έξω από τα στρατόπεδα αλλάζει ταχύτατα.
Η πίεση αυτή πρέπει να αποτυπωθεί με πραγματικά στοιχεία:
ποιοι γνωρίζουν πού μπορούν να απευθυνθούν
ποιοι εμπιστεύονται τις διαθέσιμες δομές
πόσες οικογένειες στρατιωτικών έχουν πρόσβαση σε στήριξη όταν η μετάθεση, η απόσταση ή το οικονομικό βάρος γίνονται καθημερινότητα.
Η παλιά γραμμή SOS θυμίζει ότι η ψυχική υγεία είχε αναγνωριστεί ως ανάγκη μέσα στον στρατιωτικό οργανισμό. Η ανακοίνωση της ΠΟΕΣ δείχνει ότι χωρίς πλήρη καταγραφή θανάτων, αυτοκτονιών, τραυματισμών και σοβαρών περιστατικών υγείας, η συζήτηση μένει ελλιπής. Ο νόμος Δένδια δείχνει ότι η πολιτεία μπορεί να μετατρέψει την ανάγκη ελέγχου σε μηχανισμό καχυποψίας απέναντι σε ανθρώπους με ψυχικές παθήσεις.
Η ψυχική υποστήριξη χρειάζεται πριν από το αδιέξοδο
Η ψυχολογική υποστήριξη έχει νόημα όταν λειτουργεί πριν η πίεση γίνει κατάρρευση. Όταν ο στρατευμένος μπορεί να ζητήσει βοήθεια χωρίς ντροπή. Όταν το στέλεχος δεν φοβάται ότι η δυσκολία του θα μετατραπεί σε υπηρεσιακό βάρος. Όταν η οικογένεια ξέρει ότι δεν μένει μόνη απέναντι στις συνέπειες της στρατιωτικής ζωής.
Η γραμμή SOS του 2012 φανέρωνε μια ανάγκη που σήμερα ακούγεται ακόμη πιο καθαρά: οι Ένοπλες Δυνάμεις χρειάζονται δομές που εμπνέουν εμπιστοσύνη, αξιόπιστη καταγραφή όσων συμβαίνουν στο προσωπικό και πολιτικές που αντιμετωπίζουν την ψυχική υγεία ως ζήτημα προστασίας ανθρώπων, όχι ως πεδίο καχυποψίας.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου