Αποκωδικοποιώντας τη «συμφωνία ειρήνης» ΗΠΑ-Ιράν

Αποκωδικοποιώντας τη «συμφωνία ειρήνης» ΗΠΑ-Ιράν – Γιάννης Χουβαρδάς

Γράφει ο ΓΙΑΝΝΗΣ ΧΟΥΒΑΡΔΑΣ

PhD© Διεθνολόγος-Πολιτικός Επιστήμονας

Δηλωμένο ζητούμενο των ΗΠΑ στην επίθεση που εξαπέλυσαν από κοινού με το Ισραήλ στο Ιράν ήταν ο συντριπτικός περιορισμός της στρατιωτικής ισχύος και της περιφερειακής επιρροής του. Η απεμπλοκή του από την πολιτικοστρατιωτική στήριξη ένοπλων οργανώσεων στη Μέση Ανατολή, ο περιορισμός και ο έλεγχος του πυραυλικού-βαλλιστικού οπλοστασίου του και η αποστέρηση του από τη δυνατότητα εμπλουτισμού ουρανίου κηρύχτηκαν επανειλημμένα στόχοι. Η επίτευξης τους, ανάλογα με τις εξελίξεις στο πεδίο, συνδέθηκε με την ανατροπή, ή την «εξημέρωση» στα πρότυπα της Βενεζουέλας, ή τη συνθηκολόγηση της Ιρανικής Ισλαμικής πολιτικής τάξης. Προϊόν αυτής θα ήταν εκ των πραγμάτων ο αναπροσανατολισμός του Ιράν από την αυτονομία, τη συνεργασία με Κίνα και Ρωσία, και τον ανταγωνισμό με το Ισραήλ, προς την ατζέντα των ΗΠΑ, το Δυτικό πλαίσιο, τη συνεργασία με το Ισραήλ. Αντικειμενικά, η επίθεση αφορούσε την κυριαρχία στη Δυτική Ασία μίας αρχιτεκτονικής «ασφαλείας» με ηγεμόνα το Ισραήλ και στηρίγματα τα συνεργατικά σχήματα της Τουρκίας και της Σαουδική Αραβίας.

Ως εκ τούτου συνδεόταν με την προοπτική υποταγής της Μέσης Ανατολής στις ΗΠΑ. Μία συνθήκη που θα καθιστούσε το Ιράν εταίρο τους στις συναλλαγές ενέργειας και κρίσιμων ορυκτών, στη διαχείριση του Ορμούζ και στην προβολή ισχύος στην Κασπία Θάλασσα και στον Περσικό Κόλπο. Ως εκ τούτων η υλοποίηση του IMEC (οικονομική σύνδεση Ινδίας-ΕΕ μέσω ΗΑΕ, Σαουδικής Αραβίας και Ισραήλ) και η άσκηση επιρροής στον INSTC (οικονομική σύνδεση Ινδίας-Ρωσίας μέσω Ιράν) και σε χερσαία σκέλη της BRI (οικονομική σύνδεση Κίνας-ΕΕ μέσω του Ιράν και της Κασπίας) θα ευκολυνόταν, η κυριαρχία της Κίνας και της Ρωσίας στις κρίσιμες για την εδαφική ακεραιότητα τους ζώνες του Καυκάσου και της Κεντρικής Ασίας θα υπονομευόταν, και η θέση των ΗΠΑ στην κούρσα της τεχνολογικής και ενεργειακής υπεροχής θα ευνοούνταν. Ακόλουθα, η πρωτοκαθεδρία τους στο διεθνές ιμπεριαλιστικό σύστημα θα δεχόταν σημαντική ενίσχυση.

Υπό αυτό το πρίσμα η επίθεση εξελίσσεται σε στρατηγική ήττα. Το στρατιωτικό αποτέλεσμα και όσα διαρρέονται γύρω από το Μνημόνιο Κατανόησης (MoU) μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν υποδεικνύουν ότι η κυρίαρχη θέση των πρώτων στη Μέση Ανατολή δέχεται ισχυρή πίεση. Το Ιράν κατάφερε η τελική διαπραγμάτευση που θα ακολουθήσει να μην αφορά τη σχέση του με ένοπλες οργανώσεις στην περιοχή ή με το πυραυλικό οπλοστάσιο του, αποσυνδέοντας τη από τη λήξη του πολέμου και περιορίζοντας τη στο πυρηνικό του πρόγραμμα με αντάλλαγμα την άρση όλων των εναντίον του κυρώσεων. Από την άλλη η ικανότητα του να πλήττει οικονομικές ή στρατιωτικές υποδομές αντιπάλων και να προβάλλει αποτελεσματικά στρατιωτική ισχύ στο Ορμούζ επέβαλε την ένταξη στο MoU θεμάτων που εκτοξεύουν τις οικονομικές δυνατότητες και την περιφερειακή του επιρροή, τονίζοντας την άνοδο του σε κρίσιμο παράγοντα στις περιφερειακές διενέξεις, την κυριαρχία του στο Ορμούζ, την έλευση μιας πιο περιφερειακής και λιγότερο Αμερικανοκεντρικής περιφερειακής αρχιτεκτονικής ασφαλείας, την αξίωση του για πολεμικές αποζημιώσεις, την πρόσβαση του άμεσα σε κεφάλαια. Ως συνέπεια, η υπογραφή και μόνο του MoU από τις ΗΠΑ, πόσο μάλλον η υλοποίηση μέρους του, υποδηλώνει την άνοδο του Ιράν σε μεγάλο «παίκτη» στη Μέση Ανατολή.

Συγκεκριμένα και σύμφωνα με όσα διαρρέονται σχετικά με το MoU και τις διεργασίες γι’ αυτό:

Επιβάλλεται άμεσα εκεχειρία σε όλα τα μέτωπα, και στο Λίβανο. Το Ιράν ισχυρίζεται μάλιστα ότι στο κείμενο γίνεται πλέον αναφορά και στην εδαφική ακεραιότητα της συγκεκριμένης χώρας κάτι που συνδέει με την αποχώρηση του Ισραήλ από το νότιο τμήμα της. Σε κάθε περίπτωση το τελευταίο δηλώνει δυσαρεστημένο. Θέλει τη συνέχεια του πόλεμου για τον αφοπλισμό της Χεσμπολά και τη δημιουργία ζώνης «ασφαλείας»-Ισραηλινής κυριαρχίας στο νότο της χώρας.

Αίρεται αμέσως ο ναυτικός αποκλεισμός του Ιράν από τις ΗΠΑ.]

Δηλώνεται ο σεβασμός των ΗΠΑ στην κυριαρχία του Ιράν, αν και ο Πρόεδρος Τραμπ φρόντισε ήδη να το απειλήσει ξανά με νέο πόλεμο αν δεν υπάρξει συμφωνία στο πυρηνικό πρόγραμμα.]

Επαναλαμβάνεται η δέσμευση του Ιράν να μην αποκτήσει πυρηνικά όπλα.

Αναστέλλονται οι κυρώσεις στις πωλήσεις πετρελαίου του Ιράν και τα εμπόδια που του έχουν επιβληθεί στην πρόσβαση του στους τραπεζικούς του λογαριασμούς.

Αποκαθίσταται η ομαλή διέλευση των πλοίων απ’ το Ορμούζ εντός 30 ημερών, στη βάση του Ιρανικού πλαισίου κυκλοφορίας. Μάλιστα Ιρανοί αξιωματούχοι δηλώνουν ότι θα υπάρξει επιβολή διοδίων μετά το πέρας 60 ημερών με την ανοχή των ΗΠΑ, ενώ υπάρχουν αναφορές για μία παρουσίαση των τελευταίων με τρόπο συμβατό με το Διεθνές Δίκαιο, πχ αποζημίωση για την παροχή τεχνικών υπηρεσιών ή υπηρεσιών για την προστασία του περιβάλλοντος.

Προετοιμάζεται διαπραγμάτευση 60 ημερών για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν και την άρση των κυρώσεων εναντίον του. Μάλιστα σε δήλωση στους New York Times ο Αμερικάνος Προέδρος ανέφερε ότι το τελευταίο θα μπορούσε να εμπλουτίζει ουράνιο σε επίπεδα χαμηλά και μόνο για πολιτικούς σκοπούς, ύστερα από περίοδο 15 έως 20 ετών. Ωστόσο διαφωνίες παραμένουν σχετικά με τη διάρκεια αναστολής της συγκεκριμένης διαδικασίας.

Αποσύρονται οι δυνάμεις των ΗΠΑ πέριξ του Ιράν, εφόσον επιτευχθεί συμφωνία στο πυρηνικό του πρόγραμμα. Πρόκειται για εξέλιξη που θα προωθήσει περεταίρω ένα περιφερειακό πλαίσιο ασφαλείας με πυρήνα το Ιράν, το Πακιστάν, τη Σαουδική Αραβία, και την Τουρκία, αλλά και με ισχυρότερο ρόλο για την Κίνα και ίσως και για τη Ρωσία, καθώς θα λειτουργήσει συνδυαστικά με την οριοθέτηση του Ισραήλ σε άλλα μέτωπα, με τη συνεργατική κουλτούρα που εγκαθίδρυσε η μεσολάβηση των Πακιστάν, Τουρκία, Σαουδική Αραβία, Κατάρ για την επίτευξη του MoU, με τη στήριξη του από Κίνα και Ρωσία και με τη σχέση που αυτές διατηρούν με την περιοχή, αλλά και με την προσέγγιση Τουρκίας, Αιγύπτου, Πακιστάν, Σαουδικής Αραβίας στη βάση της κοινής επιδίωξης για λειτουργική σχέση με το Ιράν και για την αντιστάθμιση του άξονα Ισραήλ-ΗΑΕ.

«Εμποδίζεται» η περεταίρω ενίσχυση της στρατιωτικής παρουσίας των ΗΠΑ στην περιοχή ή επιβολή νέων κυρώσεων στο Ιράν όσο διαρκούν οι διαπραγματεύσεις.

Δίνονται στο Ιράν 12 δις δολάρια από τα παρακρατημένα κεφάλαια του πριν από την έναρξη των διαπραγματεύσεων και συνολικά 25 δις έως την ολοκλήρωση τους. Ωστόσο η διαδικασία συνδέεται από τις ΗΠΑ με την πρόοδο των διαπραγματεύσεων και τη συμμόρφωση του Ιράν στο πλαίσιο τους, ενώ απορρίπτουν την περίπτωση «προκαταβολής» για την «εξαγορά» της εκκίνησης τους. Παρόλα αυτά υπάρχουν δημοσιεύματα που διαψεύστηκαν από τα ΗΑΕ και σχετίζουν τη μη στόχευση τους από το Ιράν, ενώ αυτό έπληττε Κουβέιτ, Μπαχρέιν και Ιορδανία τις προηγούμενες μέρες, με μία συμφωνία για την είσπραξη ως και 20 δις δολαρίων σχετικώς μέσω των ΗΑΕ. Μάλιστα 3 δις δολάρια φέρονται να του έχουν ήδη αποδοθεί.

Αναμένεται σχέδιο ανοικοδόμησης του Ιράν από τις ΗΠΑ και τους εταίρους τους, τουλάχιστον 300 δις δολαρίων. Μάλιστα δημοσιεύματα φέρουν το Κατάρ να έχει εξασφαλίσει εδώ και καιρό την άδεια της Ουάσιγκτον να ενισχύει οικονομικά την Τεχεράνη με αντάλλαγμα την ασφάλεια του και την εξαγωγή υδρογονανθράκων μέσω του Ορμούζ, συμβάλλοντας στη συγκράτηση των τιμών ενέργειας. Ωστόσο η περεταίρω πρόοδος του εγχειρήματος αναμένεται δύσκολη, Από τη μία οι ΗΠΑ το βλέπουν ως μέσο χαλιναγώγησης της όλης περιφερειακής πολιτικής του Ιράν. Από την άλλη το Ιράν βλέπει τη στήριξη των ΗΠΑ στο Ισραήλ και την περιφερειακή ατζέντα τους ως απειλή.

Προβλέπεται Μηχανισμός επίβλεψης της Συμφωνίας.

Επιβάλλεται η επικύρωση της τελικής συμφωνίας από το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ.

Προϋποτίθενται για την έναρξη των τελικών διαπραγματεύσεων η παύση του ναυτικού αποκλεισμού του Ιράν, η λήψη από μέρος του των 12 δις δολαρίων, και η αναστολή των σχετικών με το πετρέλαιο εναντίον του κυρώσεων.

Στη βάση των παραπάνω προκύπτει πως η αρχιτεκτονική ασφαλείας των ΗΠΑ στη δυτική Ασία βρίσκεται υπ’ ατμών. Η ηγεμονική άνοδος του Ισραήλ και η ευθυγράμμιση των συνεργατικών σχημάτων της Τουρκίας και της Σαουδικής Αραβίας στην ατζέντα τους υπονομεύεται σημαντικά από την άνοδο του Ιράν, καθώς αυτή περιορίζει το πρώτο και οξύνει τα διλήμματα «ασφαλείας» για τις δεύτερες. Αντίστοιχα αλλάζουν οι ισορροπίες εντός των συμμαχιών των ΗΠΑ σε βάρος του εξαρτημένου-«αξιόπιστου» Ισραήλ και υπέρ πιο ανεξάρτητων-«απρόβλεπτων» εταίρων, όπως η Τουρκία ή η Σαουδική Αραβία. Ακόλουθα η χρήση του δολαρίου στην όλη διαδικασία της εξαγωγής των υδρογονανθράκων της περιοχής δεν πρέπει να λογίζεται ακλόνητη. Ήδη η είσπραξη τελών διέλευσης από το Ιράν για τη χρήση του Ορμούζ δρομολογεί μία τάση ανόδου του Γουάν και των τοπικών ή και των εναλλακτικών νομισμάτων. Πρόσθετα η προοπτική του IMEC ατονεί. Αφενός γιατί το ανερχόμενο πλαίσιο επιβεβαιώνει το Σουέζ και την Αίγυπτο ως την πιο ρεαλιστική επιλογή μεσοπρόθεσμα για το εμπόριο στο χώρο της Ευρασίας-Αφρικής. Αφετέρου διότι το Ριάντ και η Άγκυρα κινούνται για τον εκτοπισμό του Ισραήλ από το κέντρο των σχεδιαζόμενων οδών εμπορίου της Δύσης στην περιοχή, όπως φανερώνει και η συμφωνία για την σύνδεση τους σιδηροδρομικώς μέσω Συρίας. Ως συνέπεια το δολάριο και ο έλεγχος των εμπορικών ροών αποδυναμώνονται ως βασικοί πυλώνες υποστήριξης της πλανητικής πρωτοκαθεδρίας των ΗΠΑ.

Παράλληλα η προοπτική ολοκλήρωσης του MoU προκύπτει εξαιρετικά αβέβαιη. Καταρχάς γιατί η ίδια η εφαρμογή του συνεπάγεται την πρόκληση στρατηγικής ζημιάς για τις ΗΠΑ. Επιπλέον διότι οι αντιθέσεις και οι διαφορετικές ερμηνείες μεταξύ των ΗΠΑ και του Ιράν σε πολλά και σε κρίσιμα σημεία του εγκυμονούν άμεσους, ανθεκτικούς και μεγάλους κινδύνους ανάφλεξης. Πρωτίστως οι ΗΠΑ αλλά και το Ιράν έχουν ισχυρά κίνητρα για να κινηθούν επιθετικά μεταξύ τους ή σε άλλα πεδία του διεθνούς συστήματος. Οι πρώτες για να αποκλιμακώσουν την απειλή προς την πρωτοκαθεδρία τους. Το δεύτερο για να εδραιώσει τα νέα όρια στη σφαίρα επιρροής του και την «ασφαλέστερη» θέση που του «έδωσε» ο πόλεμος. Συνεπώς, μία μόνιμη και σταθερή ειρήνη στην περιοχή είναι μάλλον μάταιο να αναζητάται σε μία τέτοιου είδους συμφωνία.

Συνακόλουθα, η συμφωνία ΗΠΑ-Ιράν ενισχύει δύο αλληλοτροφοδοτούμενες τάσεις στη διεθνή πολιτική. Εμπεδώνει την προοπτική υποχώρησης των ΗΠΑ και ανόδου του Ιράν στη Μέση Ανατολή, με συνέπεια τη χάραξη εμπορικών οδών και το σχεδιασμό πλαισίων εμπορίας κρίσιμων πρώτων υλών, με τρόπο εχθρικό για την πρωτοκαθεδρία των πρώτων στον κόσμο αλλά και περισσότερο προσαρμοσμένο στο ρόλο περιφερειακού πρωταγωνιστή ή/και ηγεμόνα που βρέθηκε το δεύτερο. Ωθεί πρωτίστως τις ΗΠΑ, αλλά και το Ιράν σε επιθετικές κινήσεις για τη σταθεροποίηση της θέσης τους στο ιμπεριαλιστικό σύστημα. Σε αυτή τη βάση, οι εξελίξεις καθιστούν περεταίρω περίπλοκες και δύσκολα διαχειρίσιμες τις σχέσεις τους με άλλες ισχυρές δυνάμεις, αυξάνοντας τις αβεβαιότητες και τους κινδύνους για ένα σοβαρό επεισόδιο μεταξύ μεγάλων δυνάμεων στο άμεσο μέλλον.