Από το Σχέδιο Άτσεσον στον «Αττίλα» – Οι απίστευτες συνωμοσίες
Η «Ζυρίχη» άντεξε μέχρι το 1963 λόγω της συνταγματικής εμπλοκής. Οι ενδοκοινοτικές συγκρούσεις και η χούντα που άνοιξε την πόρτα στην τουρκική εισβολή.
07:0021 Ιουλίου 2026
Οι συμφωνίες που επιτεύχθηκαν στη Ζυρίχη και στο Λονδίνο πολύ γρήγορα αποδείχθηκαν θνησιγενείς. Ένας από τους βασικούς παίκτες, ο Μακάριος, δεν αισθανόταν άνετα με όσα είχαν προβλεφθεί επειδή είτε η κυριαρχία των Ελληνοκύπριων στο νέο κράτος δεν ήταν πλήρης είτε δεν είχε επιτευχθεί η Ένωση με την Ελλάδα.
Τα 13 σημεία του Μακάριου και τα Ματωμένα Χριστούγεννα
Όμως ο Μακάριος τελικά δέχτηκε ότι ήταν αναγκασμένος να λειτουργήσει μέσα στο πλαίσιο της ανεξαρτησίας του νησιού, έστω για την ώρα. Αυτήν την ανεξαρτησία όμως την ήθελε καθαρή και λειτουργική. Έτσι, μόλις τέσσερα χρόνια μετά την υπογραφή των Συμφωνιών έκρινε πως ήταν η κατάλληλη στιγμή για να ζητήσει την αλλαγή κάποιων από τους όρους. Ήταν τον Δεκέμβριο του 1963 που ο αρχιεπίσκοπος κατέθεσε την περιβόητη πρόταση των 13 σημείων. Το Σύνταγμα της Κύπρου, όπως ορίστηκε από τις συμφωνίες, έδινε στον αντιπρόεδρο της χώρας, ο οποίος υποχρεωτικά θα ανήκε στην τουρκοκυπριακή πλευρά, το δικαίωμα του βέτο. Αλλά και για μια σειρά από ζητήματα, όπως η φορολογική πολιτική, απαιτούσε να υπάρχει πλειοψηφία ξεχωριστή εντός των κοινοβουλευτικών ομάδων της κάθε εθνικής πλευράς, δηλαδή να υπάρχει συναίνεση και των δύο κοινοτήτων.
Τον Δεκέμβριο του 1963, όταν ο πρόεδρος Μακάριος κατέθεσε την περιβόητη πρόταση των 13 σημείων ζητώντας την αλλαγή κάποιων άρθρων του Συντάγματος που το καθιστούσαν δυσλειτουργικό. Συνάντησή του με τον αντιπρόεδρο Κιουτσούκ.
Η ελληνοκυπριακή πλευρά υποστήριζε ότι αυτό, πέρα από τις μεγάλες οργανωτικές δυσκολίες που προκαλούσε, αναιρούσε στην πράξη το δικαίωμα της πλειοψηφίας να κυβερνά. Ζήτησε λοιπόν την ακύρωση της δυνατότητας του βέτο και των υποχρεωτικών ξεχωριστών πλειοψηφιών, μαζί με μια σειρά άλλες αλλαγές. Ασφαλώς, η τουρκοκυπριακή πλευρά δεν θα μπορούσε να δεχτεί κάτι τέτοιο. Η αναίρεση αυτών των όρων των συμφωνιών θα σήμαινε πως η ελληνοκυπριακή πλευρά ουσιαστικά θα ήλεγχε το νησί. Κι αυτό με τη σειρά του θα σήμαινε ότι η Ελλάδα θα κυριαρχούσε επί της Κύπρου και άρα ουσιαστικά το νησί θα είχε ενωθεί με την Ελλάδα ατύπως. Ήδη οι Τουρκοκύπριοι διαμαρτύρονταν και καταλόγιζαν στον Μακάριο πως δεν εφάρμοζε τις πρόνοιες του Συντάγματος για την αναλογική εκπροσώπηση των Τουρκοκύπριων στη δημόσια διοίκηση και εμπόδιζε τον διορισμό χιλιάδων Τουρκοκυπρίων δημοσίων υπαλλήλων. Επίσης, ότι δεν εφάρμοζε την πρόβλεψη των συμφωνιών για δημιουργία εθνικώς αμιγών δήμων, κάτι που οι μεν Τουρκοκύπριοι ως μειονότητα επιθυμούσαν διότι θα τους θωράκιζε θεσμικά, οι δε Ελληνοκύπριοι το έβλεπαν ως πρελούδιο της διχοτόμησης του νησιού και το μπλόκαραν.
Με αυτές τις ενέργειες ο πρόεδρος της Κύπρου μπήκε ακόμη περισσότερο στο στόχαστρο της Αγγλίας και των ΗΠΑ που ήδη φοβούνταν πως η απόφασή του να συμμετάσχει η Κύπρος στο Κίνημα των Αδεσμεύτων την έφερνε σιγά-σιγά μακριά από το δυτικό στρατόπεδο και υπό την επιρροή της Σοβιετικής Ένωσης.
Η αμφισβήτηση από τους Ελληνοκύπριους των Συμφωνιών Ζυρίχης-Λονδίνου, της ίδιας της θεσμικής βάσης για τη δημιουργία του ανεξάρτητου κυπριακού κράτους, όπως αναμενόταν δημιούργησε υψηλές εντάσεις. Εκείνη την περίοδο στις ελληνοκυπριακές αρχές φαίνεται πως είχε φτάσει μια πληροφορία, ότι Tουρκοκύπριοι μετέφεραν οπλισμό μέσα σε αυτοκίνητα και οι ελληνοκυπριακές αρχές άρχισαν τους ελέγχους. Λίγο αφού ο Μακάριος είχε θέσει τα 13 σημεία, τον ίδιο μήνα, Δεκέμβριο του 1963, Τουρκοκύπριοι που επέβαιναν σε ένα αυτοκίνητο αρνήθηκαν τον έλεγχο από την αστυνομία. Στο σημείο άρχισε να συγκεντρώνεται ένα πλήθος Τουρκοκυπρίων για να υποστηρίξει τα μέλη της κοινότητάς τους. Η εξέλιξη δεν άργησε να έρθει. Ελληνοκύπριοι αστυνομικοί και Τουρκοκύπριοι πολίτες συγκρούστηκαν και δύο Τουρκοκύπριοι σκοτώθηκαν. Αυτό έφερε την επόμενη μέρα εκτεταμένα θανατηφόρα επεισόδια –άλλωστε οι ένοπλες ομάδες που είχαν συγκροτηθεί και ενισχυθεί από την Ελλάδα και την Τουρκία, η ΕΟΚΑ και η ΤΜΤ, δεν είχαν σταματήσει να υπάρχουν– που έμειναν στην ιστορία της χώρας ως τα Ματωμένα Χριστούγεννα. Στο τέλος οι συγκρούσεις πήραν τέτοια έκταση ώστε ενεπλάκησαν σε αυτές τα σώματα του στρατού της Τουρκίας (ΤΟΥΡΔΥΚ) και της Ελλάδας (ΕΛΔΥΚ) που βρίσκονταν στο νησί, όταν οι τουρκικές δυνάμεις προσπάθησαν να βοηθήσουν τους κατοίκους ενός τουρκοκυπριακού χωριού που είχαν εγκλωβιστεί από τους Ελληνοκύπριους. Βρετανία, Τουρκία και Ελλάδα ως εγγυήτριες δυνάμεις επενέβησαν και έφεραν την αποκλιμάκωση της κατάστασης. Τότε ήταν, στις 30 Δεκεμβρίου 1963, που χαράχτηκε για πρώτη φορά η Πράσινη Γραμμή στο κέντρο της Λευκωσίας, για να χωρίσει μεταξύ τους τις ελληνοκυπριακές νότιες από τις τουρκοκυπριακές βόρειες συνοικίες.
Στις ενδοκοινοτικές συγκρούσεις ενεπλάκησαν τα σώματα του στρατού της Τουρκίας (ΤΟΥΡΔΥΚ) και της Ελλάδας (ΕΛΔΥΚ) που βρίσκονταν στο νησί.
Διαμαρτυρόμενοι για την όλη κατάσταση και προφανώς θέλοντας να προκαλέσουν την επέμβαση των άλλων κρατών, οι Τουρκοκύπριοι αποφάσισαν να αποχωρήσουν από όλες τις δομές της κρατικής διοίκησης. Όλοι, έτσι κι αλλιώς, είχαν πια καταλάβει ότι έπρεπε να δοθεί μία νέα λύση στο ζήτημα της Κύπρου. Με τη στήριξη και την πίεση και των ΗΠΑ –πάντα ανησυχούσαν για την ενδεχόμενη προσέγγιση Κύπρου και ΕΣΣΔ– τον Ιανουάριο του 1964 έγινε στο Λονδίνο η Πενταμερής Συνδιάσκεψη, με τη συμμετοχή των τριών εγγυητριών δυνάμεων και των δύο κοινοτήτων της Κύπρου. Η συνδιάσκεψη ναυάγησε γρήγορα, γιατί οι μεν Ελληνοκύπριοι ζητούσαν την κατάργηση του Συντάγματος των Συμφωνιών Ζυρίχης-Λονδίνου και την πλήρη ενοποίηση του νησιού σε βάρος της τουρκοκυπριακής κοινότητας, ενώ η τελευταία ζητούσε τον οριστικό διαχωρισμό των δύο κοινοτήτων με τη μετακίνηση πληθυσμών μεταξύ των πόλεων, ώστε να γίνουν εθνολογικά αμιγείς και ακολούθως την, ουσιαστικά διχοτομική, μετατροπή του κράτους σε ομοσπονδία. Τότε με παρέμβαση των ΗΠΑ προτάθηκε να δημιουργηθεί μια πολυεθνική στρατιωτική δύναμη από χώρες-μέλη του ΝΑΤΟ που θα εγκαθίστατο στο νησί και θα διασφάλιζε την ηρεμία.
Τον Ιανουάριο του 1964 έγινε στο Λονδίνο η Πενταμερής Συνδιάσκεψη, με τη συμμετοχή των τριών εγγυητριών δυνάμεων και των δύο κοινοτήτων της Κύπρου η οποία ναυάγησε.
Όλες οι πλευρές δέχτηκαν αυτή την πρόταση, εκτός από τον Μακάριο που την απέρριψε, πιθανότατα επειδή δεν ήθελε καμία ΝΑΤΟϊκή παρουσία στην Κύπρο, αφού κάτι τέτοιο θα συγκρουόταν με την πολιτική του Κινήματος των Αδεσμεύτων και, κυρίως, θα έχανε την έμμεση υποστήριξη της ΕΣΣΔ, στερώντας από τον εαυτό του ένα πολύτιμο φόβητρο προς τις ΗΠΑ και άρα ένα μεγάλο διαπραγματευτικό όπλο. Ο ίδιος ο Χρουστσόφ μάλιστα παρενέβη τότε και δήλωσε ότι αν επιχειρούνταν ΝΑΤΟϊκή επέμβαση στην Κύπρο, η ΕΣΣΔ θα απαντούσε. Έτσι η Πενταμερής απέτυχε και το ζήτημα πήγε στον ΟΗΕ που τελικά αποφάσισε την αποστολή ειρηνευτικής δύναμης των Ηνωμένων Εθνών και όχι του ΝΑΤΟ, κάτι που οι Ελληνοκύπριοι αποδέχτηκαν.
Τα Σχέδια Άτσεσον και οι νέες ένοπλες συγκρούσεις
Τον Μάρτιο του 1964 Παπανδρέου και Μακάριος συναντήθηκαν στην Αθήνα και αποφάσισαν να ενισχυθεί το ελληνικό στράτευμα στην Κύπρο για κάθε ενδεχόμενο. Ακολούθησαν πολλά ακόμα ένοπλα επεισόδια και τελικά η Τουρκία άρχισε να προετοιμάζεται για εισβολή. Οι ΗΠΑ δεν μπορούσαν άλλο να βλέπουν αυτή την ένταση ανάμεσα σε δύο χώρες-μέλη του ΝΑΤΟ. Αρχικά ο πρόεδρος Λίντον Τζόνσον ξεκαθάρισε δυναμικά στον πρόεδρο της Τουρκίας Ισμέτ Ινονού πως αν έκανε απόβαση στην Κύπρο και η Σοβιετική Ένωση αντιδρούσε και της επιτίθονταν, οι ΗΠΑ δεν θα επενέβαιναν και θα άφηναν την Τουρκία αβοήθητη. Έτσι ανάγκασαν τον Ινονού να μην προχωρήσει. Παράλληλα όμως δήλωσε και προς την Ελλάδα ότι αν η Τουρκία επιχειρούσε εισβολή στην Κύπρο, οι ΗΠΑ δεν θα την εμπόδιζαν. Κι έτσι, έχοντας φοβίσει και τις δύο χώρες, τις οδήγησε να δεχτούν τη μεσολάβηση των ΗΠΑ υπό τον πρώην υπουργών Εξωτερικών Ντιν Άτσεσον, ο οποίος ήταν από τους βασικούς διαμορφωτές του μεταπολεμικού Δόγματος Τρούμαν.
Ο Αμερικανός πρόεδρος Λίντον Τζόνσον (δεξιά) απείλησε τον πρόεδρο της Τουρκίας Ισμέτ Ινονού (αριστερά) ότι αν έκανε απόβαση στην Κύπρο θα άφηνε απροστάτευτη την Τουρκία σε σοβιετική επίθεση και την Ελλάδα πως δεν θα εμπόδιζε μια τουρκική εισβολή.
Οι ΗΠΑ πλέον προσανατολίζονταν στην ένωση του νησιού με την Ελλάδα με παράλληλη εδαφική αποζημίωση για την Τουρκία ή σε μια «διπλή» ένωση, δηλαδή μια οριστική διχοτόμηση του νησιού και απόδοση του ενός μέρους στην Ελλάδα και του άλλου στην Τουρκία. Με αυτό τον τρόπο, πέρα από την ειρήνευση στην περιοχή, η Κύπρος θα έμπαινε τελικά στο ΝΑΤΟ, είτε ως ενιαίο τμήμα της Ελλάδας είτε με τα δύο τμήματά της να προσαρτώνται σε Ελλάδα και Τουρκία, δύο χώρες-μέλη του. Αυτό το επιθυμούσε και ο Γ. Παπανδρέου, που όμως ήξερε ότι αν δεν δεχόταν αμέσως το σχέδιο, η απειλή της ΕΣΣΔ μπορούσε να αναγκάσει τις ΗΠΑ να δώσουν ακόμα μεγαλύτερα ανταλλάγματα στην Ελλάδα. Τι θα έκανε όμως τώρα ο Μακάριος;
Επειδή ο Άτσεσον δεν είχε κρατήσει πρακτικά, δεν έχουμε καθαρά τεκμήρια για τη διαπραγμάτευση που διεξήγαγε, ειδικά για το πρώτο σχέδιό του. Φαίνεται πως αυτό προέβλεπε την ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα, με την εξαίρεση ενός μέρους στη χερσόνησο της Καρπασίας (ίσο με το 10% του κυπριακού εδάφους) για να γίνει τουρκική βάση «κατά κυριαρχία». Δηλαδή μία μικρή διάσπαση του νησιού, λεόντεια εδαφικά υπέρ της Ελλάδας, αλλά με σημαντική και μόνιμη στρατιωτική παρουσία της Τουρκίας, κάτι σαν τη βάση των ΗΠΑ στο Γκουαντάναμο της Κούβας. Ο Γ. Παπανδρέου κατάλαβε ότι ο Μακάριος δεν θα δεχόταν το σχέδιο, αλλά με το κλίμα που είχε διαμορφωθεί δεν θα μπορούσε να το δεχτεί ούτε η ελληνική ούτε η ελληνοκυπριακή κοινή γνώμη. Έτσι το απέρριψε παρότι, όπως αναφέρει σε άρθρο του ο Ι.Ν. Σωσίδης, τότε διπλωματικός σύμβουλος του Γ. Παπανδρέου, ο πρωθυπουργός είχε ζητήσει βελτιώσεις υπέρ της Ελλάδας, τις οποίες ο Άτσεσον είχε κάνει δεκτές. Όμως την περίοδο αυτών των διαπραγματεύσεων, σε συντονισμό του Μακάριου με τον Γρίβα, ελληνοκυπριακές δυνάμεις είχαν αρχίσει επιθέσεις σε βάρος του τουρκοκυπριακού χωριού Κόκκινα, υποστηρίζοντας πως εκεί γινόταν εφοδιασμός των Τουρκοκυπρίων με όπλα. Όταν η σύγκρουση γενικεύτηκε, οι τουρκικές ένοπλες δυνάμεις μπήκαν στο παιχνίδι και η αεροπορία τους βομβάρδισε την Πάφο.
Ελληνοκυπριακές δυνάμεις εισήλθαν στο χωριό Κόκκινα και σε απάντηση η τουρκική αεροπορία βομβάρδισε την Πάφο στις 8 Αυγούστου 1964.
Προφανώς Μακάριος και Γρίβας ήξεραν ότι οι ένοπλες επιθέσεις θα δυσκόλευαν πολύ την εξεύρεση λύσης και αν εντείνονταν μπορεί στο τέλος ανάγκαζαν Ελλάδα και Τουρκία να συγκρουστούν για την Κύπρο. Κι αν ο Γρίβας είναι ξεκάθαρο πως επιθυμούσε πάντα την ένωση, για τον Μακάριο υπάρχουν διάφορα σενάρια. Μπορεί λοιπόν κανείς να υποθέσει ότι ο αρχιεπίσκοπος πόνταρε σε μια τέτοια πολεμική σύγκρουση των δύο κρατών, η οποία θα οδηγούσε είτε σε εκδίωξη των Τούρκων, ίσως και με τη συνδρομή της ΕΣΣΔ, άρα σε μια Κύπρο ενιαία και ανεξάρτητη με κυριαρχία των Ελληνοκύπριων και τον ίδιο ως αρχηγό, είτε σε απευθείας ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα. Αν δεχτούμε ότι ο Μακάριος είχε εγκαταλείψει πια την ιδέα της ένωσης, τότε εξυπηρετούνταν από το πρώτο σενάριο. Αν, από την άλλη, θεωρήσουμε πως δεν είχε κλείσει ποτέ οριστικά την πόρτα της ένωσης, άρα τελικά και την υπαγωγή του νησιού στο ΝΑΤΟ, τότε θα εξυπηρετούνταν από το δεύτερο σενάριο, άρα η προσέγγιση με την ΕΣΣΔ, αλλά ακόμη και η ίδια η συμμετοχή της Κύπρου στο Κίνημα των Αδεσμεύτων θα ήταν μία τακτικίστικη εργαλειακή επιλογή, την οποία στο τέλος θα εγκατέλειπε.
Το δεδομένο πάντως είναι ότι μετά τα γεγονότα αυτά ο Άτσεσον επανήλθε με ένα νέα σχέδιο, παραλλαγή του προηγούμενου. Τώρα η τουρκική στρατιωτική βάση θα είχε έκταση ίση με το 5% του κυπριακού εδάφους και μάλιστα όχι «κατά κυριαρχία», αλλά υπό καθεστώς εκμίσθωσης για 50 χρόνια και μάλιστα με σχετικώς μειωμένα δικαιώματα αυτοδιοίκησης των Τουρκοκυπρίων σε σχέση με το πρώτο σχέδιο. Αυτό το δεύτερο σχέδιο ο Γ. Παπανδρέου φαίνεται πως το έβλεπε πιο θετικά. Κυκλοφορεί μάλιστα μια φράση που φέρεται να έχει πει: «Μας προσφέρουν μια πολυκατοικία έναντι αντιπαροχής ενός διαμερίσματος». Όμως σε συνάντησή του με τον Μακάριο είδε ότι ο αρχιεπίσκοπος το απορρίπτει και έτσι έπραξε και ο ίδιος δημοσίως. Αλλά και η Τουρκία απέρριπτε το δεύτερο σχέδιο, γιατί δεν επιθυμούσε την προσωρινή, αλλά τη μόνιμη παρουσία των βάσεών της εκεί. Υπάρχει εδώ συχνά μια κριτική πως ο Γ. Παπανδρέου έχασε μία εξαιρετική ευκαιρία για την επίλυση του Κυπριακού, κυρίως λόγω του Μακαρίου, αλλά και της επιθυμίας του να μη συγκρουστεί με το λαϊκό αίσθημα στην Ελλάδα. Κι αυτό παρότι, όπως προκύπτει και πάλι από το άρθρο του Σωσίδη, στο δεύτερο σχέδιο περιλαμβανόταν και η αποκατάσταση του προηγούμενου καθεστώτος των νήσων Ίμβρου και Τενέδου και ο επαναπατρισμός των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης που είχαν φύγει μετά τα Σεπτεμβριανά του 1955.
Όμως, όπως πάντα, αυτό το τανγκό ήθελε δύο. Ακόμη κι αν ο Γ. Παπανδρέου δεχόταν το δεύτερο Σχέδιο Άτσεσον, η Τουρκία πάλι δεν θα το έκανε δεκτό, και οι ΗΠΑ δεν ήταν καθόλου σίγουρο ότι θα μπορούσαν να την αναγκάσουν να το δεχτεί. Όσο απειλούσαν την Τουρκία πως αν της επιτίθονταν η ΕΣΣΔ δεν θα τη σταματούσαν, άλλο τόσο μπορούσε η Τουρκία να απειλεί ότι θα προκαλούσε την επέμβαση της ΕΣΣΔ στην Κύπρο, σε βάρος των ΝΑΤΟϊκών συμφερόντων. Επιπλέον, έχει γραφτεί πως με το πρώτο σχέδιο θα δινόταν στην Τουρκία ως αντάλλαγμα ένα μεγάλο νησί, όπως ή Ρόδος, ή τρία μικρότερα, ένα από τα οποία ήταν το Καστελόριζο και ότι η ελληνική πλευρά αποδεχόταν την παραχώρηση μόνο του Καστελόριζου, πράγματα που όμως δεν έχουν τεκμηριωθεί. Σε κάθε περίπτωση, από τότε οι σχέσεις Παπανδρέου – Μακάριου κλονίστηκαν. Ο υπουργός Πέτρος Γαρουφαλιάς γράφει ότι, κατόπιν πρότασής του προς τον Γ. Παπανδρέου, επισκέφθηκε την Κύπρο και πρότεινε στον Μακάριο να ανακοινώσουν ταυτοχρόνως τα κοινοβούλια Ελλάδας και Κύπρου την προσάρτηση του νησιού, υποσχόμενος πως τότε οι ΗΠΑ θα παρέμβουν για να μη γίνει πόλεμος με την Τουρκία, όμως στο μεταξύ είχε αλλάξει ήδη γνώμη ο Γ. Παπανδρέου.
Ο Γαρουφαλιάς (αριστερά) θέλησε να παρουσιάσει τον Παπανδρέου ως αδύναμο έναντι του Μακάριου. Διακρίνονται ακόμη οι Κωστόπουλος, Κρανιδιώτης, Κυπριανού, Γρίβας.
Κάποια έγραφα του Στέιτ Ντιπάρτμεντ που δημοσιοποιούνται δείχνουν ότι πράγματι η ιδέα για την απευθείας ένωση συζητιόταν, αλλά δεν φαίνεται να υπήρχε οριστική απόφαση από τον υπουργό Εξωτερικών Ντιν Ρασκ. Σε κάθε περίπτωση, ο Γαρουφαλιάς δεδομένου του ρόλου του στα Ιουλιανά είναι μάλλον αναξιόπιστος όταν μιλάει για τον Γ. Παπανδρέου, τον οποίο παρουσιάζει ως αδύναμο κι ενδοτικό έναντι του Μακάριου. Πάντως αν ισχύουν όλα αυτά, τότε μάλλον ο Μακάριος έκρινε πως η πιθανότερη εξέλιξη αυτού του σχεδίου θα ήταν η οριστική διχοτόμηση του νησιού και ότι αυτό τον σκοπό εξυπηρετούσε στην πραγματικότητα η πρόταση και την απέρριψε, μη δείχνοντας εμπιστοσύνη στα περί δέσμευσης των ΗΠΑ ότι θα αποτρέψουν την τουρκική επέμβαση. Ίσως αν η χούντα του Ιωαννίδη είχε δείξει την ίδια δυσπιστία απέναντι στις παρόμοιες διαβεβαιώσεις που μπορεί να είχε λάβει από τις ΗΠΑ για χαλιναγώγηση της Τουρκίας, να μην είχε προχωρήσει στην ανατροπή του Μακαρίου και να μην είχε γίνει ο «Αττίλας».
Ως καταλύτης στις εξελίξεις ήρθε η απόφαση του Μακάριου, μετά τους τουρκικούς αεροπορικούς βομβαρδισμούς, να παραγγείλει αντιαεροπορικούς πυραύλους από τη Ρωσία. Οι αντιδράσεις από τις ΗΠΑ προς την Ελλάδα και την Κύπρο ήταν μεγάλες, ο Γρίβας στο εσωτερικό της Κύπρου, ως αντικομουνιστικής άλλωστε, αντιτίθετο επίσης και έτσι ο Μακάριος αναγκάστηκε να ακυρώσει την εγκατάσταση των πυραύλων και να τους αφήσει στον Νάσερ, στην Αίγυπτο. Στο μεταξύ στην ίδια την ΕΣΣΔ το 1965 αρχίζει πια να πλησιάζει και την Τουρκία για να ισορροπήσει τις σχέσεις της και υποστηρίζει πλέον τη δικοινοτική ομοσπονδία στο νησί. Μαζί με την ανατροπή της κυβέρνησης Παπανδρέου στην Ελλάδα, ο Μακάριος είχε πια να αντιμετωπίσει πολύ μεγαλύτερη πίεση από το διεθνές περιβάλλον που του άφηνε μικρό περιθώριο ελιγμών. Το 1966 μια απόφαση του αρχιεπισκόπου δημιούργησε μια νέα κρίση. Ο πρόεδρος της Κύπρου παρήγγειλε όπλα από την Τσεχοσλοβακία. Όταν η αγορά μαθεύτηκε ο Μακάριος κατηγορήθηκε ότι ήθελε να δημιουργήσει παραστρατιωτικά σώματα πιστά στον ίδιο. Παρότι το αρνήθηκε και δήλωσε πως τα όπλα τα ήθελε για την ενίσχυση της χωροφυλακής, δέχτηκε τελικά να τα παραδώσει στον ΟΗΕ. Εκείνη την περίοδο με παρότρυνση των ΗΠΑ γίνονταν μια σειρά από συναντήσεις μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας για το Κυπριακό. Τόσο η νέα κρίση με τα όπλα όσο και η πτώση της κυβέρνησης Στεφανόπουλου στην Αθήνα, έγιναν τροχοπέδη για τις νέες αυτές συνομιλίες.
Η χούντα καταλύτης συνωμοτικών εξελίξεων
Η επικράτηση της δικτατορίας στην Ελλάδα σε συνδυασμό με την κακή οικονομική της κατάσταση φαίνεται ότι έβαλαν πολλούς στην Κύπρο σε δεύτερες σκέψεις σε σχέση με την ένωση. Τον Ιανουάριο του 1968 ο ίδιος ο αρχιεπίσκοπος εγκατέλειψε επισήμως την ιδέα της ένωσης, ζητώντας να διατηρηθεί το καθεστώς της ανεξαρτησίας, παρότι έναν χρόνο πριν η κυπριακή Βουλή είχε πάρει νέα απόφαση υπέρ της ένωσης. Όμως το Κυπριακό είχε περάσει πια στα χέρια του Παπαδόπουλου που επιχείρησε να το λύσει με ένα άνοιγμα προς την Τουρκία, ερήμην του Μακαρίου. Νέα στρατιωτικά επεισόδια που προκάλεσαν οι δυνάμεις του Γρίβα σε συνεννόηση με τη χούντα οδήγησαν τις ΗΠΑ να απαιτήσουν την αποχώρηση της ελληνικής μεραρχίας. Έτσι η χούντα συνέβαλε στο να μείνει η Κύπρος χωρίς ουσιαστική άμυνα.
Από το 1967 το Κυπριακό πέρασε στα χέρια του Παπαδόπουλου που επιχείρησε να το λύσει με ένα άνοιγμα προς την Τουρκία, ερήμην του Μακαρίου. Με τον Γρίβα και με τον Τούρκο πρόεδρο Ντεμιρέλ στη συνάντηση τους στην Αλεξανδρούπολη τον Σεπτέμβριο του ’67.
Το 1970 σημειώθηκε μία απόπειρα δολοφονίας του Μακαρίου. Το ελικόπτερο με το οποίο πετούσε δέχτηκε πυρά και παραλίγο θα κατέπιπτε αν δεν κατάφερνε ο τραυματισμένος πιλότος του να το προσγειώσει. Ως ενορχηστρωτής της απόπειρας καταδείχθηκε από Πολύκαρπος Γιωρκάτζης, μια σκοτεινή προσωπικότητα της Κύπρου. Μέλος της ΕΟΚΑ και βασανισθείς από τους Άγγλους, ήταν ο άνθρωπος που έφερε στην Κύπρο τον Αλέξανδρο Παναγούλη και τον εκπαίδευσε για την απόπειρα κατά του Παπαδόπουλου. Ό ίδιος τότε ήταν υπουργός Εσωτερικών της Κύπρου, εξαιρετικής ισχύος και με τις φήμες να τον θέλουν να διατηρεί ακόμη και προσωπικό σώμα ενόπλων. Όταν αποκαλύφθηκε η σχέση του με τον Παναγούλη, η χούντα ανάγκασε τον Μακάριο να τον ωθήσει σε παραίτηση. Όταν έγινε η απόπειρα κατά του Μακαρίου και ο αρχιεπίσκοπος πίστεψε ότι ο Γιωρκάτζης την είχε οργανώσει, αυτός ανακοίνωσε την αποχώρησή του από την πολιτική. Λίγο αργότερα βρέθηκε δολοφονημένος. Η πιο γνωστή εκδοχή είναι πως δολοφονήθηκε για να του κλείσουν το στόμα από τον στρατιωτικό Δημήτρη Παπαποστόλου, επικεφαλής των ΛΟΚ της Κύπρου που ήταν και ο ίδιος μέλος της συνωμοσίας για τη δολοφονία του Μακάριου.
Φαίνεται ότι εκείνη την περίοδο η Κύπρος είχε γίνει ένα λούνα παρκ συνωμοσίας και κατασκοπίας. Στο νησί ήδη δρούσε από το 1969 η παράνομη οργάνωση Εθνικό Μέτωπο, καθοδογούμενη από την ΚΥΠ της χούντας. Όταν το Εθνικό Μέτωπο εξαρθρώθηκε, υποστηρίχτηκε ότι το 70% των αστυνομικών της Λεμεσού και διάφορα υψηλά πρόσωπα ήταν μέλη του. Η χωροφυλακή ήταν διαβρωμένη από αντιμακαριακούς. Ο Γιωρκάτζης είχε τον δικό του κύκλο, φέρεται να είχε και ένα παράρτημα του ΙΔΕΑ στην Κύπρο που ιδρύθηκε σε συνεργασία με την ελληνική ΚΥΠ. Η Εθνική Φρουρά ελεγχόταν πια επισήμως από την Ελλάδα, δηλαδή τη χούντα. Ο ίδιος ο Παπαποστόλου φαίνεται ότι ελεγχόταν από την ΚΥΠ και είχε σχεδιάσει άλλη μία απόπειρα κατά του Μακαρίου στο αεροδρόμιο της Αθήνας, σχέδιο που τελικώς ακυρώθηκε.
Χουντικοί κατά χουντικών και η Κόκκινη Προβιά
Τη συμμετοχή του Γιωρκάτζη στη συνωμοσία κατά του Μακαρίου είχε αποκλείσει ξεκάθαρα ο πρώην πρόεδρος της Κύπρου Γλαύκος Κληρίδης, του οποίου συνεργάτης ήταν ο Γιωρκάτζης. Βέβαια εκείνες τις ημέρες είχε κυκλοφορήσει και η φήμη ότι οι συνωμότες προόριζαν τον ίδιο τον Κληρίδη για διάδοχο του Μακάριου μετά τη δολοφονία του, κάτι που όμως ο Μακάριος δεν αποδέχτηκε, εκφράζοντας τη στήριξή του στον Κληρίδη που τότε ήταν πρόεδρος της Βουλής. Όμως ένας συνεργάτης του Γιωρκάτζη παρέδωσε στις αρχές φωτοτυπίες με το σχέδιο ενός πραξικοπήματος κατά του Μακαρίου, με την ονομασία «Ερμής», που ο Γιωρκάτζης θεωρούσε πως οργάνωναν οι χουντικοί εναντίον του αρχιεπισκόπου και ήθελε να τον ενημερώσει. Αλλά ο ίδιος ο Μακάριος δήλωσε ότι το έγγραφο ήταν πλαστό, ίσως για να μην αναγκαστεί να συγκρουστεί με τη χούντα. Βέβαια, την ημέρα της απόπειρας εναντίον του Μακαρίου το γερμανικό περιοδικό «Der Spiegel» είχε αποκαλύψει το σχέδιο «Ερμής». Θα μπορούσε ο Γιωρκάτζης να είναι διπλός πράκτορας, από τη μία να συνεργάζεται με τη χούντα κατά του Μακαρίου κι από την άλλη να του αποκαλύπτει τα σχέδιά της; Ή έκανε αυτό το τελευταίο όταν ένιωσε ακάλυπτος από τη χούντα για να αποτινάξει από πάνω του τις υποψίες του Μακάριου;
Στο ερώτημα πώς θα μπορούσε να είναι συνεργάτης της χούντας ο Γιωρκάτζης, ενώ είχε οργανώσει με τον Παναγούλη τη δολοφονία του Παπαδόπουλου, η απάντηση που δίνεται δείχνει προς τον εσωτερικό διχασμό της χούντας ανάμεσα στο στρατόπεδο Παπαδόπουλου – Παττακού – Μακαρέζου και στους αντιπάλους τους, Λαδά – Ασλανίδη – Ιωαννίδη, με τους οποίους υποστηρίζεται ότι τα είχε βρει ο Γιωρκάτζης. Σύμφωνα με τον δημοσιογράφο Μακάριο Δρουσιώτη, ο Αντωνάκης Σολομώντος, ο οποίος οργάνωσε κατ’ εντολή του Γιωρκάτζη την απόπειρα δολοφονίας του Μακαρίου, έχει αναφέρει πως ο Γιωρκάτζης τού είπε ότι μετά τη δολοφονία του Μακαρίου θα δημιουργούνταν ένα επαναστατικό συμβούλιο, στο οποίο θα συμμετείχε ο Γιωρκάτζης και θα προχωρούσε σε ανακήρυξη της ένωσης, την οποία είχε εγκαταλείψει ο Μακάριος, εξοργίζοντας την ομάδα Ιωαννίδη. Μάλιστα ο Δρουσιώτης προσθέτει ότι στα αμερικανικά αρχεία υπάρχει αλληλογραφία μεταξύ του πρέσβη των ΗΠΑ στην Αθήνα και του Στέιτ Ντιπάρτμεντ σχετικά με τις προθέσεις του Ασλανίδη να ρίξει τον Παπαδόπουλο μέσω μιας κρίσης στην Κύπρο που θα κατέληγε στη διπλή ένωση. Φαίνεται πως η ομάδα Ασλανίδη είχε δυσαρεστηθεί από το άνοιγμα του Παπαδόπουλου προς την Τουρκία και επιθυμούσε πιο ριζοσπαστικές λύσεις. Άρα, με αυτήν τη βάση, αυτή διοργάνωσε την απόπειρα δολοφονίας του Μακάριου μαζί με τον Γιωρκάτζη και μετά τον εξόντωσε για να μη μιλήσει. Τέλος, ο ίδιος ο Γιωρκάτζης φέρεται ως μέλος της Κόκκινης Προβιάς, του μυστικού δικτύου που είχε αναπτύξει η CIA στην Ελλάδα. Γενικώς το όλο πράγμα θύμιζε κακό αστυνομικό μυθιστόρημα με τόσο πολλά πρόσωπα, αλληλοεμπλεκόμενες υπηρεσίες και κέντρα που δεν μπορεί εύκολα κανείς να βγάλει άκρη.(1)
Μετά την απόπειρα δολοφονίας του Μακάριου ο Γιωρκάτζης παραιτήθηκε και λίγο αργότερα βρέθηκε δολοφονημένος. Ο Δημήτρης Παπαποστόλου, επικεφαλής των ΛΟΚ και συμμέτοχος στην απόπειρα κατά του Μακάριου, θεωρείται ότι σκότωσε τον Γιωρκάτζη για να του κλείσει το στόμα. Δεξιά ο πρέσβης Λαγάκος.
Το 1971 ο Γρίβας δημιούργησε την ΕΟΚΑ Β, μια παραστρατιωτική οργάνωση με στόχο την ένωση, που δρούσε ανοιχτά πια κατά του Μακαρίου, κατηγορώντας τον ότι άφησε την ιδέα της ένωσης για να διατηρήσει τα προσωπικά αξιώματα του. Η δράση της οργάνωσης ήταν πολύ σκληρή κατά των Τουρκοκυπρίων, αλλά και Ελληνοκυπρίων αντιπάλων της. Σφαγίασε άμαχο πληθυσμό και καταδικάστηκε από τον ΟΗΕ για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας. Το 1973 ο Παπαδόπουλος ανετράπη από τον Ιωαννίδη. Έτσι η στρατηγική του Παπαδόπουλου, που προωθούνταν από τις ΗΠΑ, για προσέγγιση με την Τουρκία και επιδίωξη μιας λύσης στο πλαίσιο της ανεξαρτησίας του νησιού, έδωσε τη θέση της στη φανατική υποστήριξη της ένωσης και του ξεκαθαρίσματος της Κύπρου από το αριστερό ΑΚΕΛ το οποίο στις τελευταίες εκλογές είχε ενισχυθεί. Τον Ιανουάριο του 1974 ο Γρίβας πέθανε και η χούντα ήλεγξε ακόμα πιο στενά την ΕΟΚΑ Β. Ύστερα από νέες βίαιες ενέργειες, ο Μακάριος την έθεσε εκτός νόμου. Η ΕΟΚΑ Β είχε ως καθήκον από τη χούντα να προκαλέσει ταραχές για να μπορέσει να γίνει ανατροπή του Μακαρίου. Όμως στις 11 Ιουλίου 1974 η νέα ηγεσία της συνελήφθη και η οργάνωση διαλύθηκε.
Δημοσίευμα της εφημερίδας «Πατρίς», ελεγχόμενης από τον Γρίβα, η οποία θέτει ζήτημα να τεθεί εκτός νόμου το ΑΚΕΛ (24 Δεκεμβρίου 1966). Τα σχέδια πλέον στρέφονταν πλέον κατά Τουρκοκυπρίων και Ελληνοκυπρίων.
Τότε η χούντα επιτάχυνε τα σχέδιά της. Στις 15 Ιουλίου ο δικτάτορας Ιωαννίδης έδωσε εντολή στην Εθνική Φρουρά, που ελεγχόταν ήδη από την Ελλάδα, να κινηθεί κατά του Μακαρίου. Μετά την πολιορκία του Προεδρικού Μεγάρου ο Μακάριος κατάφερε να αποδράσει. Ο Νίκος Σαμψών, άνθρωπος της χούντας, έγινε πρόεδρος της Κύπρου. Ο δρόμος για τον «Αττίλα» είχε ανοίξει. Στις 20 Ιουλίου η Τουρκία εισέβαλε στην Κύπρο με την επιχείρηση «Αττίλας», επικαλούμενη την ιδιότητά της ως εγγυήτρια δύναμη με βάση τις Συμφωνίες Ζυρίχης-Λονδίνου. Στις 14 Αυγούστου έκανε και δεύτερη, πιο προωθημένη, εισβολή, την «Αττίλας 2». Το νομικό τμήμα του ΟΗΕ αργότερα θα ανακοίνωνε ότι με βάση τις συμφωνίες η Τουρκία είχε μεν δικαίωμα παρέμβασης για τη διατήρηση της ομαλότητας στην Κύπρο, αλλά μόνο πολιτικής και όχι στρατιωτικής. Η διχοτόμηση της Κύπρου είχε μόλις χαρακτηριστεί και επισήμως αποτέλεσμα μιας παράνομης εισβολής και κατοχής. Όμως οι νόμοι είναι κατά βάση μια αποκρυστάλλωση του συσχετισμού ισχύος. Και καμιά φορά η ισχύς τούς ξεπερνά.
Έτοιμη από καιρό, η Τουρκία εισέβαλε στην Κύπρο στις 20 Ιουλίου 1974 και παγίωσε την παράνομη κατοχή της στο νησί.
Ενδεικτική βιβλιογραφίαΜακάριος Δρουσιώτης, «Η Μεγάλη Ιδέα της Μικρής Χούντας. Η ΕΟΚΑ Β και το πραξικόπημα της 15ης Ιουλίου», εκδ. αλφάδι, Λευκωσία 2010 (για μια οπτική του πραξικοπήματος στην Κύπρο ως μια αποκλειστική απόφαση της χούντας του Ιωαννίδη και όχι ενορχηστρωμένη από τις ΗΠΑ, οι οποίες όμως μετά αποφάσισαν να μην εμποδίσουν την τουρκική εισβολή, ώστε να κρατήσουν την Τουρκία ως σύμμαχό τους απέναντι στις αραβικές χώρες που είχαν προσφάτως πολεμήσει με το Ισραήλ και την ΕΣΣΔ που τις είχε διευκολύνει)
Αλέξης Ηρακλείδης, «Το Κυπριακό. Σύγκρουση και Επίλυση», εκδ. Ι. Σιδέρης, Αθήνα 2002 (για μια οπτική που επικεντρώνει στην εσωτερική διάσταση του Κυπριακού ζητήματος, την ουσία τους στις εθνικιστικές διαμάχες στο εσωτερικό του νησιού μεταξύ των κοινοτήτων και στον ρόλο των εγχώριων πολιτικών ηγεσιών και βλέπει την ξένη επέμβαση ως απλώς παρεπόμενη στη βάση του εσωτερικού ζητήματος)
Brendan O’Malley, Ian Craig, «Η Συνωμοσία της Κύπρου», εκδ. Ι. Σιδέρης, Αθήνα 2002 (για μια οπτική που επικεντρώνει στη διάσταση των επεμβάσεων των ΗΠΑ στο Κυπριακό και εξετάζει την τουρκική εισβολή ως σχέδιο της κυβέρνησής της, με σκοπό τη διάσωση άκρως απόρρητων κατασκοπευτικών και αμυντικών διευκολύνσεων που τους προσέφερε το νησί και θα χάνονταν αν αποσύρονταν οι Άγγλοι ή αν επενέβαιναν οι Σοβιετικοί)
Ι.Ν. Σωσίδης, «Η αλήθεια για το σχέδιο Άτσεσον», «Το Βήμα», 27 Ιανουαρίου 2002 (άρθρο του διπλωματικού συμβούλου του Γ. Παπανδρέου που υποστηρίζει ότι το δεύτερο σχέδιο Άτσεσον θα είχε λύσει θετικά το Κυπριακό, αλλά απερρίφθη λόγω αδιαλλαξίας του Μακάριου)
Σημείωση
(1) Πάντως, κατά τον Δρουσιώτη οι ΗΠΑ δεν ήθελαν να φύγει ο Μακάριος από τη μέση, διότι αυτό θα αποσταθεροποιούσε κι άλλο την περιοχή. Ο αρχιεπίσκοπος μετά και τη στροφή της ΕΣΣΔ είχε στραφεί προς τη Δύση, είχε επισκεφτεί τις ΗΠΑ το 1970, εξήγησε στον Νίξον ότι είναι φιλοδυτικός και του ξεκαθάρισε πως δεν του ασκούσε επιρροή το αριστερό ΑΚΕΛ, παρότι τον στήριζε. Οι ΗΠΑ φαίνεται να προειδοποίησαν τον Μακάριο για την απόπειρα δολοφονίας σε βάρος του μέσω μιας πρεσβείας τους στο εξωτερικό στο Ναϊρόμπι και το 1972 στην κρίση με τα τσεχικά όπλα να μην άφησαν τον Παπαδόπουλο να κινηθεί κατά του Μακαρίου. Οι O’Malley – Craig υποστηρίζουν ότι αμερικανικά σχέδια για εισβολή στην Τουρκία υπήρχαν από το 1964. Βέβαια, αυτό δεν είναι επαρκές τεκμήριο γιατί ασφαλώς δυνάμεις όπως οι ΗΠΑ εξετάζουν πάντα πολλαπλά σενάρια, πρωτεύοντα και δευτερεύοντα. Πάντως, το 1997 ο πρέσβης Ρίτσαρντ Χόλμπρουκ, ως απεσταλμένος του προέδρου Κλίντον στη Λευκωσία, δήλωσε: «Παλιότερες κυβερνήσεις (ενν. των ΗΠΑ) έκαναν πράγματα για τα οποία αισθάνομαι ντροπή». Με αυτό μπορεί πάντως να εννοεί ότι αν και δεν σχεδίασαν το πραξικόπημα κατά του Μακαρίου, οι ΗΠΑ όταν βρέθηκαν προ τετελεσμένου δεν απέτρεψαν την τουρκική εισβολή, κάτι που δέχεται ο Δρουσιώτης. Άλλωστε εκείνη την περίοδο οι ΗΠΑ βρίσκονταν στο κέντρο του σκανδάλου Γουότεργκειτ και λίγο πριν είχαν περάσει την κρίση με τον πόλεμο του Γιομ Κιπούρ στη Μέση Ανατολή, άρα, όπως ο ίδιος ο Κίσιντζερ υποστηρίζει, δεν είχαν το περιθώριο να σηκώσουν κι άλλη μία κρίση στην περιοχή, όπως αυτή που ήρθε με το πραξικόπημα της Κύπρου.
* Ο Σταύρος Παναγιωτίδης είναι υποψήφιος διδάκτορας Ιστορίας
** Αναδημοσιεύεται από το τεύχος #84 του HotDoc.History που κυκλοφόρησε στις 16 Φεβρουαρίου 2020. Διατηρούνται οι ιδιότητες των προσώπων όπως είχαν την εποχή της δημοσίευσης
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου