Μία βραδυφλεγής βόμβα στον Περσικό κόλπο

Μετάφραση του Μαν. Βαρδή, του άρθρου του Didier Ortolland, Une bombe à retardement au fond du Golfe, Le Monde Diplomatique, Juillet 2026.

Λίγες ημέρες πριν από την έναρξη του πολέμου κατά του Ιράν από την Ουάσιγκτον και το Τελ Αβίβ, στα τέλη του περασμένου Φεβρουαρίου, η κυβέρνηση του Ιράκ γνωστοποίησε τις διεκδικήσεις της σχετικά με τα ύδατα του Περσικού Κόλπου, καταθέτοντας στον Γενικό Γραμματέα των Ηνωμένων Εθνών κατάλογο με τις γεωγραφικές συντεταγμένες της.

Η κίνηση αυτή προκάλεσε αμέσως κύμα διαμαρτυριών, ιδιαίτερα από τα έξι κράτη-μέλη του Συμβουλίου Συνεργασίας του Κόλπου: τη Σαουδική Αραβία, το Μπαχρέιν, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, το Κουβέιτ, το Ομάν και το Κατάρ. Το ζήτημα της πρόσβασης του Ιράκ στα επίμαχα αυτά ύδατα διατρέχει τον τελευταίο αιώνα. Ωστόσο, σήμερα αποκτά μια νέα διάσταση μέσα σε ένα ιδιαίτερα τεταμένο περιφερειακό πλαίσιο, καθώς το Ιράν εμπλέκεται επίσης άμεσα.

Στη ρίζα αυτής της σύγκρουσης βρίσκεται ένα κλασικό γεωπολιτικό πρόβλημα: η επιθυμία του Ιράκ να απαλλαγεί από μια κατάσταση σχεδόν αποκλεισμού από τη θάλασσα. Το 1914, το Ηνωμένο Βασίλειο εγκαθίδρυσε προτεκτοράτο στο Κουβέιτ (είχε υπογράψει μία μυστική συνθήκη με τον σεΐχη του Κουβέιτ το 1899 και τα όρια του εμιράτου οριστικοποιήθηκαν με την Αγγλο-οθωμανική σύμβαση του 1913), προκειμένου να απομονώσει την Οθωμανική Αυτοκρατορία καθώς και τον σύμμαχό της, την Γερμανία να αποκτήσουν ένα λιμάνι σε βαθιά ύδατα στην πιο δυτική άκρη του κόλπου και να είναι σε θέση να απειλήσουν την οδό προς τις Ινδίες.

To Ιράκ που είχε αποκτήσει την ανεξαρτησία του από το Ηνωμένο Βασίλειο το 1932, βρέθηκε με μια εξαιρετικά περιορισμένη έξοδο προς τη θάλασσα — μόλις 60 χιλιόμετρα, αν συνυπολογιστεί το Khor Abdallah— και με μια λασπώδη ακτογραμμή, χωρίς λιμάνι βαθιών υδάτων. Η άκρη του Fao που διαχωρίζει το Chat Al-Arab από το Khor Abdallah, δεν έχει μάκρος παρά κάποια χιλιόμετρα.

Η Βαγδάτη διαθέτει βέβαια, στα σύνορά της με το Ιράν, το λιμάνι της Βασόρας, το οποίο βρίσκεται περίπου 100 χιλιόμετρα από τη θάλασσα, πάνω στο Chatt al-Arab, ποταμό που σχηματίζεται από τη συμβολή του Τίγρη και του Ευφράτη και του οποίου τα ύδατα μοιράζονται μεταξύ Ιράκ και Ιράν.

Ωστόσο, η Συμφωνία του Αλγερίου του Ιουνίου 1975 καθόρισε τα σύνορα πάνω στη μέση γραμμή του ποταμού. Προκειμένου να αποκτήσει μια λιγότερο ευάλωτη διέξοδο προς τη θάλασσα, το Ιράκ δημιούργησε επίσης το λιμάνι της Oum Qasr, που βρίσκεται σε έναν θαλάσσιο βραχίονα τον οποίο μοιράζεται με το Κουβέιτ, πίσω από το νησί Boubiane. Ωστόσο, η Βαγδάτη δεν αποδέχθηκε ποτέ πραγματικά αυτή την κατάσταση: μετά την επανάσταση των «Ελεύθερων Αξιωματικών» το 1958, διεκδίκησε την κυριαρχία της επί του γειτονικού εμιράτου και αρνήθηκε για δύο χρόνια να το αναγνωρίσει όταν το Κουβέιτ απέκτησε την ανεξαρτησία του το 1961. Στη συνέχεια, διατήρησε τις διεκδικήσεις του επί των νήσων Boubiane και Warba, οι οποίες βρίσκονται υπό κουβεϊτιανή κυριαρχία. Αυτός είναι ένας από τους λόγους που οδήγησαν τον Σαντάμ Χουσεΐν να εισβάλει στον γείτονά του, τον Αύγουστο του 1990, προκαλώντας έτσι τον Πρώτο Πόλεμο του Κόλπου.

Μετά από αυτή τη σύγκρουση, τα Ηνωμένα Έθνη ίδρυσαν την Αποστολή Παρατήρησης των Ηνωμένων Εθνών στο Ιράκ και στο Κουβέιτ (UNIKOM), μια επιτροπή επιφορτισμένη με τον οριστικό καθορισμό των χερσαίων συνόρων μεταξύ των δύο κρατών. Αυτά χαρακτηρίζονταν από την ασάφειά τους και αφορούσαν, μεταξύ άλλων, τους θαλάσσιους βραχίονες – Khor Al-Zoubair, Khor Chityana, Khor Abdallah, που χωρίζουν τις δύο χώρες και οδηγούν στο λιμάνι του Oum Kasr. Η επιτροπή έθεσε σχεδόν το σύνολο των υδάτων του Khor Al-Zoubair υπό την κυριαρχία της Βαγδάτης, παρέχοντας μία σχετική ασφάλεια στην άμεση πρόσβαση στο λιμάνι του Oum Kasr.

Αντίθετα, τα σύνορα στα ύδατα του Khor Chityana και του Khor Abdallah καθορίστηκαν επί της μέσης γραμμής. Αυτή η πρόταση επικυρώθηκε με το ψήφισμα 833 του Συμβουλίου Ασφαλείας, το οποίο εγκρίθηκε ομόφωνα στις 27 Μαΐου 1993. Η ιρακινή εκτελεστική εξουσία το απέρριψε αρχικά, προτού υποκύψει, με δυσαρέσκεια, και με αντάλλαγμα την προοπτική άρσης των κυρώσεων. Το ψήφισμα αυτό, ωστόσο, άφηνε στις χώρες της περιοχής την ευθύνη να οριοθετήσουν τα χωρικά τους ύδατα καθώς και τις αντίστοιχες Αποκλειστικές Οικονομικές Ζώνες (ΑΟΖ) τους.

Οι δύο γείτονες συνήψαν στη συνέχεια μια συμφωνία ναυσιπλοΐας στον Khor Abdallah το 2012. Στόχος ήταν η ρύθμιση της κυκλοφορίας, η οργάνωση της εκβάθυνσης της διώρυγας καθώς και η αντιμετώπιση περιβαλλοντικών ανησυχιών. Όμως, το άρθρο 6 αυτού του κειμένου αναγνώριζε επίσης ως οριοθέτηση αυτή της UNICOM του 1993. Η συμφωνία, η οποία επικυρώθηκε το επόμενο έτος και από τα δύο μέρη, λειτούργησε περισσότερο ή λιγότερο καλά για μια δεκαετία, ιδίως χάρη στις περιοδικές συνεδριάσεις μιας κοινής επιτροπής αρμόδιας για τη ρύθμιση της ναυσιπλοΐας. Ωστόσο, οι υποδομές που κατασκευάστηκαν εκατέρωθεν για να αντιμετωπίσουν την αναμενόμενη αύξηση της κυκλοφορίας εξακολουθούσαν να προκαλούν συγκρούσεις λόγω της στενότητας της περιοχής και των κινδύνων λάσπωσης του Khor Abdallah. Χαρακτηριστική περίπτωση είναι το λιμάνι Moubarak Al-Kabir, που ανεγέρθηκε από το Κουβέιτ στα ανατολικά του νησιού Boubiane, καθώς και η κατασκευή από το Ιράκ μιας προβλήτας μήκους 5,4 ναυτικών μιλίων στο πλαίσιο του σχεδίου του για το μεγάλο λιμάνι του Fao. Από το 2019 η Βαγδάτη έχει διαμαρτυρηθεί αρκετές φορές για την κατασκευή από το Κουβέιτ μίας πλατφόρμας στα βαθιά ύδατα, έξω από το νησί Boubiane. Αυτή η κατασκευή σκοπό έχει την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας, ωστόσο το Ιράκ φοβάται ότι αυτή θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για την οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών στο πλαίσιο μιας υποθετικής συμφωνίας. Πράγματι, οι ξέρες – φυσικοί σχηματισμοί εδάφους που καλύπτονται από τα νερά στην παλίρροια και αποκαλύπτονται στην άμπωτη – μπορούν να χρησιμεύσουν ως σημεία βάσης για τον καθορισμό των ορίων της χωρικής θάλασσας. Έτσι, εάν μια ξέρα βρίσκεται σε απόσταση 6 ναυτικών μιλίων από την ακτή, το κράτος θα μπορούσε να τη λάβει υπόψη και, αντί για τα σημερινά 12 μίλια, να επεκτείνει το όριό του στα 18 μίλια από τις ακτές του. Ένας χάρτης των θαλάσσιων ζωνών του Κουβέιτ που δημοσιοποιήθηκε το 2016 δείχνει τη συνεκτίμηση των ξερών που βρίσκονται κοντά στο νησί Boubiane.

Οι διμερείς σχέσεις επιδεινώθηκαν τον Σεπτέμβριο του 2023, όταν το Ανώτατο Ομοσπονδιακό Δικαστήριο του Ιράκ, στο οποίο προσέφυγαν βουλευτές από τον νότο της χώρας, οι οποίοι θεωρούνται προσκείμενοι στο Ιράν και εχθρικοί προς το ψήφισμα 833, αποφάσισε ότι η συμφωνία του 2012 ήταν αντίθετη με το ιρακινό Σύνταγμα, για λόγους περισσότερο διαδικαστικούς παρά ουσιαστικούς. Σύμφωνα με το Δικαστήριο, η συμφωνία θα έπρεπε να είχε επικυρωθεί με πλειοψηφία των δύο τρίτων. Ο Ιρακινός πρωθυπουργός, ο οποίος ήταν αντίθετος σε αυτή την απόφαση, τάχθηκε υπέρ μιας νέας ψηφοφορίας υπέρ του κειμένου της συμφωνίας του Khor Abdallah, όμως εξαιτίας της πολυπλοκότητας του πολιτικού παιχνιδιού στο Ιράκ, η συμφωνία για τη ναυσιπλοΐα δεν ανανεώθηκε ποτέ.

Η διαφορά αναδεικνύει ξεκάθαρα το ζήτημα των θαλάσσιων ορίων των κρατών που βρίσκονται στον βυθό του Περσικού Κόλπου και της πρόσβασης στους πόρους, ιδίως πετρελαίου και φυσικού αερίου, της υφαλοκρηπίδας. Τον Ιούλιο του 2000, η Σαουδική Αραβία και το Κουβέιτ δημιούργησαν μια κοινή ζώνη ανάπτυξης ανοιχτά των ακτών τους και αποφάσισαν να μοιράζονται τα οφέλη της. Αυτή η περιοχή φιλοξενεί το σημαντικό κοίτασμα φυσικού αερίου Dorra, το οποίο είναι γνωστό από τη δεκαετία του 1960, αλλά η εκμετάλλευσή του αναβαλλόταν πάντα λόγω διαφωνιών μεταξύ Ριάντ και Κουβέιτ. Η Τεχεράνη διαμαρτυρήθηκε αμέσως για τη δημιουργία αυτής της κοινής ζώνης, υποστηρίζοντας ότι το Ιράν έχει επίσης δικαιώματα επί του κοιτάσματος. Η Βαγδάτη, η οποία είχε παραμείνει διακριτική στο θέμα, απέστειλε τον Αύγουστο του 2023 επιστολή στον Γενικό Γραμματέα των Ηνωμένων Εθνών, τονίζοντας ότι το Ιράκ διεκδικεί επίσης δικαιώματα επί αυτού και ότι έχει εκφράσει επανειλημμένα αυτή τη θέση στις κουβεϊτιανές αρχές.

Η νέα επιστολή που απεστάλη στον κ. Αντόνιο Γκουτέρες τον Φεβρουάριο του 2026 συνοδεύεται από έναν χάρτη ο οποίος προσδιορίζει τις ιρακινές διεκδικήσεις επί μιας χωρικής θάλασσας, μιας Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (ΑΟΖ) και μιας υφαλοκρηπίδας. Η γραμμή των διεκδικήσεων ξεκινά από το σημείο 162 που καθορίστηκε με το ψήφισμα 833 και κατευθύνεται προς τον νότο, περιλαμβάνοντας τις ξέρες Facht El-Eij και Facht El-Qeid, οι οποίες βρίσκονται κοντά στην κουβεϊτιανή ακτή. Παρατηρείται επίσης μια στροφή προς τα ανατολικά στην έξοδο των εκβολών του Chatt Al-Arab. Η διεκδίκηση της Βαγδάτης αποκτά στη συνέχεια τη μορφή ενός είδους ορθογωνίου που περιλαμβάνει το κοίτασμα φυσικού αερίου Dorra.

Η οριοθέτηση των θαλασσίων ζωνών είναι μία πολύ δύσκολη υπόθεση, δεδομένης της μεγάλης ποικιλίας της ακτογραμμής. Είναι για αυτό που η σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS) δεν θεσπίζει κανόνα για την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας ή της Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (ΑΟΖ), υπενθυμίζει ωστόσο τον στόχο: «την επίτευξη μιας δίκαιης λύσης». Συνιστά αντιθέτως τη μέθοδο της μέσης γραμμής για την οριοθέτηση της χωρικής θάλασσας, εκτός εάν υπάρχουν «ιστορικοί τίτλοι ή άλλες ειδικές περιστάσεις», κάτι που ενδέχεται να ισχύει εν προκειμένω. Επιπλέον, όσον αφορά την υφαλοκρηπίδα (ή την ΑΟΖ), το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης (ΔΔΧ) θεωρεί ότι, στην πράξη, ενδείκνυται η χάραξη μιας προσωρινής γραμμής ίσων αποστάσεων και η επισήμανση των «σχετικών περιστάσεων» που δικαιολογούν την εγκατάλειψη της μεθόδου των ίσων αποστάσεων.

Στη σημερινή κατάσταση, η κοιλότητα της ιρακινής ακτής συνιστά μία διαρκή περίπτωση, και το δόγμα θεωρεί ότι τα κράτη έχουν το δικαίωμα ότι τα κράτη έχουν δικαίωμα, στο μέτρο του δυνατού, σε μια υφαλοκρηπίδα που αποτελεί τη «φυσική προέκταση» του εδάφους τους. Η ιρακινή διεκδίκηση, η οποία αποκλείει την εφαρμογή της μεθόδου των ίσων αποστάσεων, συμμορφώνεται επομένως με τη νομολογία. Είναι ωστόσο αμφισβητήσιμη ως προς τα όριά της· πώς μπορεί να δικαιολογηθεί η «προσάρτηση» των ξερών που βρίσκονται κοντά στην κουβεϊτιανή ακτή; Επιπλέον, φαίνεται αμφίβολο ότι η υποθαλάσσια προβολή του ιρακινού εδάφους μπορεί να φτάσει μέχρι το κοίτασμα της Dorra.

Τα κράτη συνηθίζουν, πριν ξεκινήσουν μια διαπραγμάτευση αυτού του τύπου, να προβάλουν υπερβολικές αξιώσεις, τις οποίες στη συνέχεια εγκαταλείπουν. Το Κουβέιτ έχει προτείνει αρκετές φορές, μάταια, να υπαχθεί η διαμάχη στο Διεθνές Δικαστήριο για το Δίκαιο της Θάλασσας. Η ιρακινή πλευρά είναι πάντα «εχθρική» στα όρια που τέθηκαν με την απόφαση 833. Σε μία τόσο προβληματική περιοχή, οι διαφορές αυτές θα αποκτούν όλο και πιο μεγάλες διαστάσεις.