Ο καταδικασμένος Παλαιστίνιος συγγραφέας που απελευθερώθηκε έπειτα από 21 χρόνια

Κρατώντας για πρώτη φορά στη ζωή του τις εκδόσεις των βιβλίων του. Αριστερά διακρίνεται η ελληνική έκδοση από το «Σάλτο» του μυθιστορήματός του «Μια μάσκα στο χρώμα του ουρανού»

ΜΠΑΣΙΜ ΧΑΝΤΑΚΤΖΙ

Ο καταδικασμένος Παλαιστίνιος συγγραφέας που απελευθερώθηκε έπειτα από 21 χρόνια

ΝΑΤΑΛΙ ΧΑΤΖΗΑΝΤΩΝΙΟΥ

ΕΦΣΥΝ

Αυτή είναι η ιστορία του, 42χρονου σήμερα, ακτιβιστή και λογοτέχνη, ο οποίος, γνωστός μας από την ελληνική έκδοση του, βραβευμένου το 2024 με το Διεθνές Βραβείο Αραβικής Λογοτεχνίας, μυθιστορήματός του «Μια μάσκα στο χρώμα του ουρανού» (εκδ. «Σάλτο») πέρασε ώς τώρα τη μισή του ζωή στις ισραηλινές φυλακές ● «Ειρήνη στη Γάζα την ημέρα που πολεμά, την ημέρα που μένει ακλόνητη και την ημέρα που αντιστέκεται σε αυτή την αποικιοκρατία» ήταν τα πρώτα του λόγια μετά την απελευθέρωσή του

Ο Μπασίμ Χαντακτζί (Basim Khandaqji) γεννήθηκε τον Δεκέμβριο του 1983. Συνελήφθη τον Νοέμβριο του 2004 κι έμεινε στην απομόνωση με την κατηγορία της τρομοκρατίας και τον Ιούνιο του 2005 πέρασε από δίκη, καταδικάστηκε τρις σε ισόβια κάθειρξη και κρατήθηκε καταρχάς στην ισραηλινή φυλακή Χιντρίμ (Hydrim). Λάτρης της λογοτεχνίας και της γραφής, πειραματιζόταν με τη συγγραφή διηγημάτων από την εφηβεία του κι έτσι, παρά τις περισσότερο κι από αντίξοες συνθήκες, συνέχισε και στη φυλακή να γράφει μελέτες, ποίηση, μυθιστορήματα και άρθρα για τη λογοτεχνία, την πολιτική ή για τις γυναίκες Παλαιστίνιες ακτιβίστριες και κρατούμενες μέσα στις ισραηλινές φυλακές.

Τα πρώτα βιβλία που κατάφερε να διοχετεύσει στον έξω κόσμο ώστε να εκδοθούν ήταν οι ποιητικές συλλογές «Τελετουργίες της πρώτης φοράς» (2010) και «Η ανάσα ενός νυχτερινού ποιήματος» (2013). Ακολούθησαν, πάντα μέσα από τη φυλακή, η ποιητική συλλογή «Ο Νάρκισσος της απομόνωσης» (2017) και τα μυθιστορήματα «Η έκλειψη του Μπαντρ αλ-Ντιν» (2019), «Η ανάσα μιας γυναίκας που εγκαταλείφθηκε» (2020) και «Μια μάσκα στο χρώμα του ουρανού» (2024). Με το τελευταίο που είχε πρωτοκυκλοφορήσει στον Λίβανο από τον εκδοτικό οίκο Dar al-Adab απέσπασε εκείνη τη χρονιά το Διεθνές Βραβείο Αραβικής Λογοτεχνίας (Arabic Booker Prize). «Το μυθιστόρημα χρειάστηκε συνολικά έξι μήνες για να γραφτεί, ενώ η ερευνητική του προετοιμασία διήρκεσε αρκετά χρόνια, μέσα σε δύσκολες και περίπλοκες συνθήκες, καθώς ο Μπασίμ βρισκόταν σε διάφορες φυλακές και μεταφερόταν από τη μία στην άλλη λόγω των αυθαίρετων μέτρων της ισραηλινής διοίκησης των φυλακών», είχε εξηγήσει τότε ο αδελφός του, Γιουσέφ Χαντακτζί. Ο ίδιος είχε παραστεί στην τελετή απονομής παραλαμβάνοντας το βραβείο «εκ μέρους του αγαπημένου μου αδελφού, που θέλει να τονίσω ότι αφιερώνει αυτή τη νίκη σε ολόκληρο τον παλαιστινιακό λαό. Μου λείπει κάθε μέρα και είναι πάντοτε στις καρδιές μας».

Στην ίδια τελετή ο Σύρος συγγραφέας Ναμπίλ Σουλεϊμάν, ως πρόεδρος της κριτικής επιτροπής του βραβείου, είχε παρουσιάσει το σκεπτικό τους, επισημαίνοντας ότι το βραβευμένο «μυθιστόρημα αποδομεί μια σύνθετη, οδυνηρή πραγματικότητα διάλυσης οικογενειών, εκτοπισμού, γενοκτονίας και ρατσισμού. Τα νήματα της Ιστορίας, του μύθου και της σύγχρονης εποχής υφαίνονται με λεπτότητα σε μια αφήγηση που πάλλεται από συμπόνια και επιθυμία για ελευθερία από την καταπίεση – τόσο σε ατομικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο. Το “Μια μάσκα στο χρώμα του ουρανού” συνδυάζει το προσωπικό με το πολιτικό με καινοτόμους τρόπους. Κι ο συγγραφέας της τολμά να πειραματιστεί με νέες αφηγηματικές μορφές για να εξερευνήσει τρεις τύπους συνείδησης: αυτόν του εαυτού, του Αλλου και του κόσμου. Ανατέμνει μια πολύπλοκη, πικρή πραγματικότητα οικογενειακού κατακερματισμού, εκτοπισμού, γενοκτονίας και ρατσισμού. Τα σκέλη της Ιστορίας, του μύθου και του παρόντος συνυφαίνονται απαλά σε μια αφήγηση που πάλλεται από συμπόνια μπροστά στην απανθρωποποίηση και υποκινείται από την επιθυμία για ελευθερία από την καταπίεση, τόσο σε ατομικό όσο και σε κοινωνικό επίπεδο. Τελικά αυτό το βιβλίο υμνεί την αγάπη και τη φιλία ως τον πυρήνα της ανθρώπινης ταυτότητας, πέρα από κάθε άλλη ένταξη». Εκτοτε το μυθιστόρημα μεταφράστηκε και κυκλοφόρησε σε πολλές γλώσσες, συμπεριλαμβανομένης και της ελληνικής, στην οποία κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Σάλτο» σε μετάφραση (από τα αραβικά) των Πέρσας Κουμούτση και Βίκης Μπούτρη.

Αριστερά: Η νεανική φωτογραφία του όταν συνελήφθη το 2004 | Δεξιά: Η πρώτη αραβόφωνη έκδοση του μυθιστορήματός του «Μια μάσκα στο χρώμα του ουρανού»

Ο Παλαιστίνιος συγγραφέας και ποιητής Μπασίμ Χαντακτζί φυλακίστηκε λοιπόν στα 21 του χρόνια κι απελευθερώθηκε πριν από δώδεκα μέρες, στα 42 του πια: Ηταν ανάμεσα στους 1.968 Παλαιστινίους (συμπεριλαμβανομένων και 250 κρατουμένων που όπως ο Χαντακτζί, εξέτιαν ποινές ισόβιας κάθειρξης στις ισραηλινές φυλακές) οι οποίοι απελευθερώθηκαν κατά την πρώτη φάση της συμφωνίας για τον τερματισμό του διετούς ισραηλινο-αμερικανικού γενοκτονικού πολέμου στη Λωρίδα της Γάζας.

Βγαίνοντας από τη φυλακή, δήλωσε: «Καταδικάστηκα σε τρεις φορές ισόβια κάθειρξη και να που σήμερα στέκομαι μπροστά σας ελεύθερος, ερχόμενος μέσα από αυτές τις φυλακές, χάρη στην αταλάντευτη αντοχή του λαού μας και την ηρωική, πανίσχυρη αντίσταση στη Λωρίδα της Γάζας. Σήμερα, εκφράζω τα βαθύτερα και πιο ειλικρινή συναισθήματα υπερηφάνειας και τιμής για τον μεγάλο λαό μας παντού - και ιδιαίτερα για τη Γάζα. Ειρήνη στη Γάζα την ημέρα που πολεμά, την ημέρα που μένει ακλόνητη και την ημέρα που αντιστέκεται σε αυτή την αποικιοκρατία. Οσο κι αν υποφέραμε ως κρατούμενοι μέσα στις φυλακές της αποικιοκρατίας, όλο αυτό το μαρτύριο που αντέξαμε δεν μπορεί να συγκριθεί με το μέγεθος της οδύνης που υπομένει ο μεγάλος μας λαός στη Λωρίδα της Γάζας, στη Δυτική Οχθη και παντού.

Εμείς, ως Παλαιστίνιοι κρατούμενοι, ήμασταν μέσα στις φυλακές -και ακόμη κι εκείνοι που παραμένουν σήμερα φυλακισμένοι στα κελιά της αποικιοκρατίας- προσφέρουν το πολύτιμο και το ανεκτίμητο.

»Μοιράζονται με τον λαό της Γάζας τον ίδιο στόχο, εκεί όπου υπερασπίζονται τα δικαιώματα του λαού μας, εκεί όπου στέκονται και σχηματίζουν έναν συμπαγή, ακλόνητο βράχο απέναντι σε όλα τα καταστροφικά σχέδια που στοχεύουν στην εξάλειψη του ζητήματός μας, στον εκτοπισμό του λαού μας και στην εκδίωξή του από τη γη του. Γι’ αυτό, οι κρατούμενοι πράγματι υποφέρουν μέσα στις φυλακές της αποικιοκρατίας - αλλά αυτός ο πόνος ενώνεται με τον συλλογικό πόνο που υπομένει ο λαός μας παντού».

Αυτός ο στόχος προφανώς είναι και ό,τι κρατά ψυχικά όρθιο τον άνδρα που μπήκε στη φυλακή παιδί και βγήκε 21 χρόνια αργότερα, ώριμος άντρας πια. Η ιστορία του νωρίτερα δεν διαφέρει και πολύ από τις μικρές ιστορίες ηρωισμού και βασάνων πολλών νέων Παλαιστινίων.

Ο Μπασίμ Χαντακτζί γεννήθηκε το 1983 στην πόλη Ναμπλούς της Δυτικής Οχθης κι εκεί πήγε σχολείο. Υπήρξε αυτόπτης μάρτυρας της Πρώτης Ιντιφάντα (1987-1993), γεγονός που τον επηρέασε βαθιά. Στα 15 του εντάχθηκε στις τάξεις του πρώην Κομμουνιστικού Λαϊκού Κόμματος της Παλαιστίνης (Palestinian People’s Party – PPP). Κι αργότερα σπούδασε Δημοσιογραφία και Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης στο κρατικό Πανεπιστήμιο Al-Najah της Ναμπλούς. Στις 2 Νοεμβρίου 2004 συνελήφθη από τις ισραηλινές δυνάμεις, με την κατηγορία της συμμετοχής σε δράση που έγινε στο πλαίσιο της «Καταιγίδας του Αλ-Ακσα» της Χαμάς και συγκεκριμένα σε βομβιστική επίθεση αυτοκτονίας στην αγορά Κάρμελ του Τελ Αβίβ, κατά την οποία σκοτώθηκαν τρεις Ισραηλινοί πολίτες και τραυματίστηκαν πάνω από 50. Ο ίδιος αρνούνταν σθεναρά την κατηγορία αλλά σχεδόν αμέσως τέθηκε σε απομόνωση και η οικογένειά του στερήθηκε το δικαίωμα επισκέψεων. «Δεν υπάρχει καμία επικοινωνία μαζί του τους τελευταίους τέσσερις μήνες», δήλωνε τότε ο αδελφός του Γιουσέφ.

Στις 7 Ιουνίου 2005, καταδικάστηκε με την κατηγορία της τρομοκρατίας σε τρις ισόβια και σε υποχρέωση αποζημίωσης των οικογενειών των θυμάτων με 11,6 εκατομμύρια δολάρια. Μέσα στη φυλακή εγγράφηκε στο Πανεπιστήμιο Al-Quds και ολοκλήρωσε σπουδές στις Πολιτικές Επιστήμες κάνοντας και διατριβή πάνω στις Ισραηλιτικές Σπουδές. Παράλληλα αφιερώθηκε στη λογοτεχνία με πάθος, παρά τις απάνθρωπες και σκληρές συνθήκες στις διάφορες ισραηλινές φυλακές απ’ όπου πέρασε. «Μπορεί να γράφει μόνο από τις 5 έως τις 7 το πρωί - αυτό μου είπε ο Μπασίμ σε μία από τις μηνιαίες μου επισκέψεις, που διαρκούν μόλις 45 λεπτά», είχε πει τότε ο αδελφός του, επισημαίνοντας ότι «γράφει πριν αρχίσει η καταμέτρηση των κρατουμένων και πριν εμφανιστεί ο δεσμοφύλακας κι αρχίσει να προκαλεί επίτηδες φασαρία – πράγμα στο οποίο είναι ιδιαίτερα επινοητικός. Σε αυτές τις δύο ώρες γράφει περίπου δύο σελίδες, αλλά συχνά οι φρουροί τις κατάσχουν και τις καταστρέφουν».

Κάποτε, ανακαλύπτοντας ότι ένα χειρόγραφό του είχε φύγει λαθραία, οι αρχές της φυλακής έβαλαν τον Μπασίμ σε απομόνωση και του επέβαλαν χρηματικό πρόστιμο. Αλλά «ο αδερφός μου έχει φαντασία και επιμονή. Ονειρεύεται να ταξιδέψει σε όλο τον κόσμο. Τα τείχη είναι η πραγματικότητα της ζωής του, αλλά δεν μπορούν να σταματήσουν τη φαντασία του, η οποία ταξιδεύει πέρα από αυτά», είχε δηλώσει ο Γιουσέφ. Ο αδελφός του δεν είχε καν το «προνόμιο» να μαθαίνει την υποδοχή των βιβλίων του. Κι όμως φοιτητές από διαφορετικά πανεπιστήμια του αραβικού κόσμου αποθέωναν τη γραφή του κι έκαναν εργασίες για το έργο του.

Μιλώντας το 2019 στο πρακτορείο Anadolu, ο δικηγόρος Hasan Abbadi είχε αφηγηθεί τη συνάντησή του με τον συγγραφέα μέσα στη φυλακή τον Ιούνιο εκείνης της χρονιάς. Ως δικηγόρος, του επιτρέπεται να συναντά κρατούμενους. Και ήταν υπό αυτήν την κάλυψη που μπόρεσε να συναντήσει τον αγαπημένο του συγγραφέα.«Δεν τον γνώριζα προσωπικά», είπε, «αλλά ήμουν μανιώδης αναγνώστης των μυθιστορημάτων του. Μου είπε ότι, τα τελευταία 15 χρόνια, αυτή είναι η πρώτη φορά που ένιωσε συγγραφέας κι ότι για πρώτη φορά συναντούσε έναν αναγνώστη των έργων του».

Αργότερα ο Abbadi οργάνωσε εκδηλώσεις αφιερωμένες στη λογοτεχνία του Χαντακτζί, στη Χάιφα και στο Αμμάν. Σε μία από αυτές ο ίδιος διηγήθηκε τι του είχε εξομολογηθεί ένας νεαρός Παλαιστίνιος, καινούργιος τότε κρατούμενος στην ίδια φυλακή με τον Χαντακτζί. Είχε λοιπόν ρωτήσει ο νεαρός τον βιβλιοθηκάριο της φυλακής αν υπάρχει στη λίστα του ένα μυθιστόρημα του Χαντακτζί. Κι ο βιβλιοθηκάριος με σαρδόνιο χαμόγελο είχε απαντήσει ότι το βιβλίο είναι απαγορευμένο, αλλά «αν θέλεις να συναντήσεις τον ίδιο τον συγγραφέα, είναι στο κελί 110»

Ο ίδιος ο Μπασίμ κατόρθωσε ωστόσο να ολοκληρώσει και να διοχετεύσει προς έκδοση και τις ποιητικές του συλλογές και τα μυθιστορήματά του, συμπεριλαμβανομένου και του βραβευμένου με το περίφημο «Αραβικό Μπούκερ», «Μια μάσκα στο χρώμα του ουρανού».

Το μυθιστόρημα ακολουθεί την ιστορία του Νουρ, ενός Παλαιστίνιου αρχαιολόγου που ζει σε έναν προσφυγικό καταυλισμό κοντά στην κατεχόμενη πόλη της Ραμάλα. Υποβαλλόμενος καθημερινά σε ελέγχους και παρενοχλήσεις από τους στρατιώτες του ισραηλινού καθεστώτος, ο Νουρ βρίσκει τυχαία μια ισραηλινή ταυτότητα και τη χρησιμοποιεί για να αποκτήσει άδεια παραμονής. Υιοθετώντας μια νέα ταυτότητα ως Ουρ Σαπίρα, αρχίζει να εξερευνά και να «ανακρίνει» τον ισραηλινό κόσμο εκ των έσω. Στην πορεία κατορθώνει να παρεισφρήσει σε μια ομάδα Ισραηλινών αρχαιολόγων που θα πραγματοποιήσει ανασκαφές σε έναν από τους εποικισμούς. Ετσι, ενώ του αποκαλύπτεται το θαμμένο «πτώμα» της ιστορικής Παλαιστίνης, ο πρωταγωνιστής και αφηγητής της ιστορίας θα βιώσει το ψυχολογικό και, κυρίως, το συναισθηματικό «χάσμα» που προκύπτει ανάμεσα στις δύο προσωπικότητες τις οποίες πλέον έχει. Στον πυρήνα του, το βιβλίο εξετάζει θεμελιώδη παλαιστινιακά θέματα – την αντίσταση, την ταυτότητα, τη μνήμη και τη σύγκρουση με την κατοχή.

Στο αεροδρόμιο του Καΐρου στην αγκαλιά της αδελφής του Αμνάν

Σήμερα στα 42 του χρόνια ο Μπασίμ Χαντακτζί, εξόριστος πια στην Αίγυπτο, στο Κάιρο, όπου τον περίμενε η αγκαλιά της αδελφής του, Αμνάν, καλείται έπειτα από 21 χρόνια εγκλεισμού να επαναπροσδιορίσει τον ίδιο του τον εαυτό με την ιδιότητα πλέον ενός ελεύθερου ανθρώπου που έχει όμως ζήσει τη μισή του ζωή στη φυλακή και που η πατρίδα του βρίσκεται σχεδόν ολοκληρωτικά κατεστραμμένη, στο αβέβαιο καθεστώς μίας εξαιρετικά αμφίβολης ειρήνευσης και με τη θολή προοπτική μιας εξίσου αμφίβολης ανοικοδόμησης.